Cận thị ở trẻ em: từ “chuyện học đường” thành nguy cơ của cả một thế hệ
Cận thị ở trẻ em là tình trạng mắt phải điều tiết quá mức khi nhìn gần, khiến hình ảnh hội tụ trước võng mạc, dẫn đến trẻ nhìn mờ các vật ở xa, thường phải nheo mắt, lại dễ mỏi mắt và đau đầu; nếu không được phát hiện, chỉnh kính và quản lý đúng, cận thị có thể tiến triển thành tật khúc xạ nặng, gây biến chứng nguy hiểm cho thị lực lâu dài. Điều đáng nói là tật khúc xạ trẻ hóa không còn là câu chuyện riêng của vài lớp học mà đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng trong thời đại màn hình số. Tại tọa đàm “Giải pháp nâng cao thị lực thời hiện đại” diễn ra ngày 6/8, các chuyên gia cảnh báo tật khúc xạ, đặc biệt là cận thị, đang gia tăng nhanh ở người trẻ và lan rộng tại các đô thị lớn. Nếu thế hệ Gen Z bước vào tuổi lao động với đôi mắt yếu đi, cái giá phải trả không chỉ nằm ở bệnh viện, mà còn ở chất lượng nguồn nhân lực.
Con số biết nói: vì sao chúng ta phải lo cho mắt Gen Z ngay lúc này
Các số liệu hiện có cho thấy tật khúc xạ trẻ hóa đang diễn ra theo chiều hướng nguy hiểm, dù nước ta chưa có điều tra chính thức toàn quốc về tỷ lệ trẻ mắc tật khúc xạ. Các nghiên cứu ghi nhận khoảng 26,6% học sinh trung học khu vực thành thị và 14,2-16,3% khu vực nông thôn mắc cận thị. Báo cáo địa phương năm 2024 cho thấy 47% trẻ có tật khúc xạ, chủ yếu là cận thị, tập trung ở các thành phố lớn. Ước tính có từ 3 đến 5 triệu trẻ 5-15 tuổi mắc tật khúc xạ, trong bối cảnh Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo nếu không can thiệp hiệu quả, đến năm 2050 có tới 90% trẻ có nguy cơ cận thị. Đây không còn là vài phần trăm chênh lệch trong thống kê, mà là tương lai một thế hệ phải sống phụ thuộc vào kính, đối mặt nguy cơ suy giảm thị lực không thể phục hồi và kéo theo giảm khả năng học tập, năng suất lao động.
Màn hình số, thiếu ánh sáng và thiếu trời xanh: ba “kẻ thù” của đôi mắt trẻ
Điều đáng lo là nguyên nhân của tật khúc xạ trẻ hóa đến từ chính lối sống hiện đại mà người lớn đang mặc nhiên chấp nhận cho con cái. Việc học tập, làm việc và giải trí ngày càng gắn với màn hình số khiến trẻ sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng, máy tính trong thời gian dài, ở khoảng cách gần – yếu tố được các chuyên gia coi là môi trường quan trọng thúc đẩy cận thị học đường. Sau đại dịch COVID-19, thời gian nhìn gần càng kéo dài, làm tình trạng cận thị tiến triển nhanh hơn. Song song với đó, quá trình đô thị hóa thu hẹp không gian hoạt động ngoài trời; nhiều trường ở thành phố không có sân chơi, khiến trẻ thiếu tầm nhìn xa và ánh sáng tự nhiên – “liều thuốc” làm chậm tiến triển cận thị. Thêm vào đó là phòng học thiếu sáng, gần 23% không đảm bảo chiếu sáng chuẩn, cùng thói quen ngồi sai tư thế, nằm, bò đọc sách. Nói thẳng, màn hình số và thành phố chật chội đang âm thầm lấy đi thị lực của Gen Z.
Gánh nặng âm thầm: cận thị không chỉ là chiếc kính dày thêm mỗi năm
Nhiều phụ huynh coi cận thị ở trẻ em là chuyện nhỏ, vì “đeo kính là xong”. Đây là quan niệm nguy hiểm. Cận thị ở trẻ, nếu không được phát hiện sớm, chỉnh kính đúng số và quản lý tốt, có thể tiến triển thành cận thị nặng với nguy cơ bệnh lý đáy mắt và suy giảm thị lực không thể hồi phục. Trong đời sống hằng ngày, trẻ cận thị dễ mỏi mắt, đau đầu, khó tập trung, giảm khả năng tiếp thu kiến thức và bị hạn chế khi tham gia hoạt động thể chất, thể thao. Ở nhóm học sinh cuối cấp, sinh viên và người lao động trẻ, tình trạng này còn ảnh hưởng đến năng suất công việc và chất lượng học tập, trong khi họ là lực lượng nòng cốt của quá trình chuyển đổi số. Khi một thế hệ bước vào tuổi trưởng thành với đôi mắt mệt mỏi vì màn hình số và thiếu hoạt động ngoài trời, câu chuyện bảo vệ thị lực trẻ không còn là việc riêng của gia đình, mà là bài toán phát triển nguồn nhân lực.
Cha mẹ có thể làm gì hôm nay để bảo vệ thị lực trẻ?
Tin tốt là bảo vệ thị lực trẻ không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ đắt đỏ, mà từ thói quen hằng ngày trong gia đình và nhà trường. Các chuyên gia khuyến cáo mỗi học sinh cần được rèn thói quen học tập khoa học: ngồi đúng tư thế, giữ khoảng cách mắt – sách khoảng 30-35cm, đảm bảo đủ ánh sáng và nghỉ ngơi hợp lý. Quy tắc 20-20-20 là một giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả: cứ sau 20 phút nhìn màn hình, cho mắt nghỉ ít nhất 20 giây và nhìn một vật cách khoảng 6m để mắt thư giãn. Trẻ cũng cần tăng hoạt động ngoài trời, dành tối thiểu 1-2 giờ mỗi ngày tiếp xúc ánh sáng tự nhiên, vì trẻ tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng từ 2 giờ trở lên có nguy cơ tật khúc xạ thấp hơn. Cuối cùng, cha mẹ không nên đợi đến khi con kêu mỏi mắt mới đưa đi khám; khám mắt định kỳ, dùng kính đúng số và phối hợp với nhà trường trong các chương trình giáo dục thị lực là nền tảng để kiểm soát tật khúc xạ trẻ hóa.
