Giảm nghèo vùng dân tộc: từ mục tiêu chính trị đến sức ép hành động
Giảm nghèo vùng dân tộc và xây dựng nông thôn mới bền vững là chiến lược phát triển kinh tế xã hội dài hạn nhằm thu hẹp khoảng cách miền núi với đồng bằng, nâng chất lượng cuộc sống, bảo vệ môi trường và củng cố ổn định xã hội thông qua tích hợp các chương trình hỗ trợ sản xuất, hạ tầng và dịch vụ cơ bản cho cộng đồng dân tộc thiểu số. Việt Nam đang bước vào giai đoạn quyết định của chương trình mục tiêu quốc gia khi Thủ tướng đã phải ban hành Chỉ thị 22 để “đẩy nhanh tiến độ” vì nhiều bộ, ngành chậm ban hành hướng dẫn và giải ngân vốn không đạt yêu cầu. Sự chậm trễ này cho thấy, nếu coi giảm nghèo vùng dân tộc là nhiệm vụ chính trị trọng tâm mà vẫn điều hành theo kiểu hành chính cũ, mục tiêu sẽ khó thành hiện thực. Vấn đề không còn là thiếu chính sách, mà là kỷ luật thực thi và cách tổ chức một chương trình tích hợp duy nhất cho giai đoạn mới.
Thái Nguyên: tham vọng nông thôn hiện đại và khoảng cách thu nhập
Thái Nguyên đang tự đặt mình vào nhóm tỉnh tiên phong khi xác định giảm nghèo vùng dân tộc gắn chặt với xây dựng nông thôn mới bền vững. Nghị quyết số 11 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy nhấn mạnh đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, với mục tiêu đến năm 2030 có 95% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, khoảng 10% số xã đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại và tỷ lệ hộ nghèo vùng dân tộc thiểu số, miền núi giảm xuống dưới 10%. Tham vọng hơn, tỉnh đặt mục tiêu thu nhập bình quân người dân nông thôn tăng 2,5–3 lần so với năm 2020, đồng bào dân tộc thiểu số thu hẹp dần khoảng cách thu nhập với mặt bằng chung. Điều đáng chú ý là cách tiếp cận: lấy người dân làm chủ thể, Nhà nước định hướng, doanh nghiệp và hợp tác xã là động lực, đồng thời yêu cầu “hạn chế tư tưởng trông chờ, ỷ lại” vào hỗ trợ công. Nếu mô hình này thành công, nó sẽ là câu trả lời thuyết phục cho bài toán giảm nghèo vùng dân tộc mà vẫn bảo đảm tính chủ động của cộng đồng.
Nông nghiệp tuần hoàn: mắt xích mới của nông thôn mới bền vững
Giảm nghèo vùng dân tộc chỉ có ý nghĩa bền vững khi đi cùng một mô hình sản xuất ít phát thải, ít rủi ro, tạo việc làm lâu dài – đó là lý do nông nghiệp tuần hoàn được đặt vào trung tâm nhiều chương trình nông thôn mới bền vững. Thái Nguyên định hướng cơ cấu lại nông nghiệp theo hướng kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp xanh, chuyển đổi số toàn bộ chuỗi giá trị từ quản lý, sản xuất đến truy xuất nguồn gốc, gắn sản phẩm OCOP với thương hiệu và du lịch sinh thái. Ở cấp cộng đồng, mô hình “Làng nông nghiệp tuần hoàn” tại thôn Tây Sơn (xã Thái Hòa) cho thấy cách biến hàng trăm tấn phụ phẩm cây trồng, chất thải chăn nuôi và rác hữu cơ thành tài nguyên nông nghiệp, sinh kế và việc làm. Người dân dần chuyển sang dùng phân hữu cơ, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, xử lý chất thải và phát triển du lịch nông nghiệp gắn cây dược liệu, qua đó tăng giá trị nông sản và tạo thu nhập ổn định cho cộng đồng.
Bản đồ thôn vùng dân tộc thiểu số: ai thực sự được hưởng chính sách?
Bộ Dân tộc và Tôn giáo vừa công bố danh sách thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và thôn đặc biệt khó khăn giai đoạn 2026–2030 của 27 tỉnh, thành phố theo Quyết định 803. Đây không chỉ là động thái kỹ thuật mà là “bộ lọc chính sách” quyết định ai được ưu tiên ngân sách trong các chương trình giảm nghèo vùng dân tộc và phát triển kinh tế xã hội. Câu chuyện Điện Biên cho thấy mặt trái của quá trình sắp xếp đơn vị dân cư: số thôn, bản, tổ dân phố giảm từ 1.446 xuống 888, số thôn đặc biệt khó khăn giảm từ 923 xuống 632, nhưng tỷ lệ đơn vị đặc biệt khó khăn lại tăng từ khoảng 63,8% lên 71,2%. Khi danh sách mới là căn cứ phân bổ nguồn lực và rà soát chính sách, nguy cơ “rơi khỏi diện thụ hưởng” trở thành nỗi lo hữu hình của nhiều cộng đồng. Nếu khâu phân loại thiếu minh bạch hoặc không gắn với dữ liệu nghèo đa chiều, các mục tiêu giảm nghèo vùng dân tộc thiểu số sẽ dễ bị méo mó bởi động cơ hành chính.
Kết luận: muốn không ai bị bỏ lại phía sau, phải thay đổi cách làm
Điểm chung của các quyết sách hiện nay là tham vọng lớn: xây dựng nông thôn hiện đại, xanh, thông minh, giảm nghèo đa chiều, bền vững, “không để ai bị bỏ lại phía sau” vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nhưng tham vọng đó chỉ có thể trở thành hiện thực nếu ba điều kiện được bảo đảm. Thứ nhất, kỷ luật thực thi Chương trình mục tiêu quốc gia phải đủ mạnh, từ việc ban hành hướng dẫn đến giải ngân vốn đúng tiến độ và đúng đối tượng. Thứ hai, mô hình nông nghiệp tuần hoàn, OCOP và du lịch sinh thái phải thực sự tạo sinh kế mới, không chỉ là phong trào. Thứ ba, bản đồ thôn vùng dân tộc thiểu số và thôn đặc biệt khó khăn phải phản ánh chính xác thực trạng nghèo, tránh để “vùng trũng” chính sách xuất hiện sau mỗi lần sắp xếp. Nếu coi giảm nghèo vùng dân tộc là cam kết chính trị dài hạn, các địa phương không còn lựa chọn nào khác ngoài việc thay đổi cách làm: minh bạch hơn, dựa trên dữ liệu hơn và đặt quyền chủ thể của người dân lên hàng đầu.
