Phòng chống bạo lực học đường bắt đầu từ giáo viên hiểu đúng và làm sớm
Phòng chống bạo lực học đường là tổng hợp các biện pháp giáo dục, tư vấn tâm lý, quy tắc ứng xử nhà trường và phối hợp gia đình – xã hội nhằm phát hiện, ngăn chặn bạo lực sớm, xử lý công bằng, đồng thời hỗ trợ phục hồi cho cả nạn nhân lẫn học sinh gây bạo lực trong một môi trường an toàn, tôn trọng và không kỳ thị. Đây không còn là chuyện “hiếm gặp”, mà là bài kiểm tra năng lực quản trị của cả hệ thống giáo dục. Khi một vụ việc nổ ra, câu hỏi quan trọng không phải là “ai sai nhiều hơn”, mà là vì sao bao nhiêu dấu hiệu nhỏ đã bị bỏ qua. Chính điều này cho thấy muốn phòng chống bạo lực học đường hiệu quả, trọng tâm phải đặt vào đào tạo giáo viên tư vấn, xây dựng hệ thống hỗ trợ tâm lý học sinh và biến quy tắc ứng xử nhà trường thành công cụ sống, chứ không phải khẩu hiệu treo tường.
Việc hơn 700 giáo viên, hiệu trưởng, nhân viên tư vấn và công tác xã hội tại các trường THPT ở TP.HCM được tập huấn kỹ năng truyền thông giáo dục, nhận diện – phòng ngừa bạo lực, tư vấn tâm lý và hướng nghiệp cho học sinh cho thấy ngành giáo dục đã bắt đầu đi đúng hướng: đầu tư vào con người, không chỉ vào khẩu hiệu. Trọng tâm của các chương trình này là chuyển dịch từ phản ứng bị động sau sự cố sang chủ động nắm bắt bất ổn tâm lý, hành vi và mối quan hệ của học sinh ngay từ những biến động nhỏ. Nhìn từ thực tế những vụ việc gần đây, rõ ràng nếu nhà trường không xây được “hàng rào” phòng vệ đầu tiên ở đội ngũ giáo viên, mọi văn bản chỉ còn là thủ tục hành chính, không bảo vệ được học sinh ngoài đời.
Từ Thanh An đến các lớp học: Vì sao phải ngăn chặn bạo lực sớm?
Chương trình tập huấn do một trường đại học phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM tổ chức cho hơn 300 cán bộ quản lý, giáo viên tư vấn và công tác xã hội tại các trường THCS, THPT, trung tâm giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp đã diễn ra trong hai đợt ngày 11 và 18.9. Con số hơn 300 người tham dự chỉ là phần nổi; điều đáng nói là bối cảnh: sau vụ việc một học sinh lớp 7 dùng vật sắc nhọn gây thương tích cho 5 bạn tại một trường ở xã đảo Thanh An, khiến dư luận lo lắng về an toàn trường học. Khi một học sinh 13–14 tuổi mang hung khí vào lớp, vấn đề không còn là “sự cố cá biệt”, mà là lỗ hổng an ninh, giám sát và cả hỗ trợ tâm lý đã bị bỏ trống trong thời gian dài.
Ở một tỉnh khác, ngành giáo dục thừa nhận tình trạng bạo lực học đường diễn ra nhiều vụ, đến mức cử tri phải lên tiếng yêu cầu giải pháp cụ thể. Họ chỉ ra nguyên nhân: một bộ phận học sinh thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giao tiếp, giải quyết mâu thuẫn; mạng xã hội tác động tiêu cực; phối hợp gia đình – nhà trường – xã hội còn lỏng lẻo; tư vấn tâm lý và phát hiện mâu thuẫn sớm ở nhiều cơ sở giáo dục còn yếu. Việc phải chờ đến khi có máu đổ, clip đánh nhau tràn mạng rồi mới họp khẩn, chỉ đạo, kiểm điểm cho thấy hệ thống đang quen với phản ứng muộn. Nếu không định nghĩa lại “thành tích” của nhà trường là số mâu thuẫn được hòa giải sớm, chứ không phải số vụ việc bị “ém nhẹm”, mọi nỗ lực ngăn chặn bạo lực sớm sẽ tiếp tục bị triệt tiêu ngay từ trong văn hóa tổ chức.
Gốc rễ bạo lực: Khoảng trống kỹ năng, mạng xã hội và sự thiếu kết nối
Điểm chung trong các báo cáo là bạo lực học đường không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ. Ngành giáo dục một địa phương chỉ ra rằng nhiều học sinh còn thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giao tiếp và giải quyết mâu thuẫn, trong khi mạng xã hội mang đến nội dung bạo lực, kích động, dễ kích hoạt hành vi bắt chước. Bên cạnh đó, gia đình, nhà trường và xã hội ở không ít nơi vẫn hoạt động như ba “ốc đảo”: phụ huynh phó mặc, nhà trường nặng hành chính, còn các lực lượng xã hội chỉ xuất hiện khi có vụ việc nghiêm trọng. Trên thực tế, đây là mảnh đất quá thuận lợi để xung đột nhỏ leo thang thành bạo lực: những lời trêu chọc, bình luận xúc phạm trên mạng, lời đồn, tin giả… nếu không được người lớn nhận diện và hóa giải sớm, rất dễ biến thành đánh nhau, tấn công tập thể, hoặc bắt nạt âm thầm.
Nguy hiểm hơn, theo đại diện Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM, đây là vấn đề hệ thống, chịu tác động đồng thời của tâm lý lứa tuổi, môi trường gia đình, văn hóa nhà trường và mạng xã hội. Đó là lý do mô hình phòng chống bạo lực học đường phải đặt trọng tâm vào đào tạo giáo viên tư vấn và xây dựng hệ thống hỗ trợ tâm lý học sinh. Nếu giáo viên chưa được trang bị kỹ năng quan sát, hỏi – nghe – phản hồi an toàn với học sinh, mọi quy tắc ứng xử nhà trường sẽ bị bỏ ngỏ khi bước vào giờ ra chơi, hành lang, nhà vệ sinh – những nơi xung đột thường bùng phát. Và khi nhà trường xử lý theo kiểu “phạt nặng cho xong”, không có kế hoạch hỗ trợ dài hạn cho cả nạn nhân và học sinh gây bạo lực, thì mỗi vụ việc lại trở thành vết thương kéo dài thay vì bài học chung.
Bốn bước hành động và những kỹ năng giáo viên buộc phải có
Điểm tiến bộ dễ nhận thấy trong các chương trình tập huấn là cách tiếp cận có quy trình: phòng ngừa – phát hiện – can thiệp – xử lý. Nói cách khác, ngăn chặn bạo lực sớm không phải khẩu hiệu, mà là chuỗi hành động cụ thể. Phòng ngừa nghĩa là xây dựng hoạt động kỹ năng sống, quản lý cảm xúc, truyền thông giáo dục để học sinh hiểu thế nào là bạo lực, đâu là giới hạn chấp nhận được. Phát hiện là khả năng của giáo viên, cán bộ tư vấn, thậm chí học sinh, trong việc nhận ra thay đổi nhỏ về tâm lý, hành vi, mối quan hệ bạn bè. Can thiệp là tiếp cận học sinh với nguyên tắc tôn trọng, bảo mật, không kỳ thị; nếu vượt quá chuyên môn, nhà trường phải nối kết gia đình, cơ sở y tế, chuyên gia tâm lý và các tổ chức liên quan để hỗ trợ kịp thời.
Ở mức kỹ năng cá nhân, giáo viên cần được đào tạo bài bản về: lắng nghe chủ động; đặt câu hỏi mở để học sinh dám nói; đánh giá mức độ nguy cơ (xung đột bình thường, bắt nạt, bạo lực thể chất, nguy cơ tự hại…); và kỹ thuật phản hồi không làm trầm trọng thêm tổn thương. Chương trình tập huấn ở TP.HCM không chỉ nói về phòng chống bạo lực học đường, mà còn mở rộng sang nhận diện bất ổn tâm lý, tư vấn, hỗ trợ học sinh trong những vấn đề phức tạp hơn như định hướng nghề nghiệp, áp lực học tập, mối quan hệ gia đình. Theo các chuyên gia, “khi giáo viên có thêm công cụ để nhận diện sớm, truyền thông phù hợp và hỗ trợ đúng lúc, kiến thức từ tập huấn mới chuyển hóa thành hành động cụ thể trong quá trình đồng hành với học sinh”.
Quy tắc ứng xử và hệ thống giám sát: Không được phép chỉ nằm trên giấy
Sau các vụ việc bạo lực, ngành giáo dục TP.HCM không dừng ở việc nhắc nhở chung mà yêu cầu tất cả cơ sở giáo dục rà soát kế hoạch an ninh, tăng cường giám sát tại cổng trường, hành lang, cầu thang, nhà vệ sinh và các điểm khuất tầm nhìn; đồng thời ngăn chặn học sinh mang vật sắc nhọn, đồ vật nguy hiểm vào trường. Đây là tầng phòng tuyến vật lý tối thiểu, nhưng sẽ vô nghĩa nếu không đi kèm một “hệ điều hành” là quy tắc ứng xử nhà trường rõ ràng, dễ hiểu, có sự tham gia của học sinh và phụ huynh. Đại diện bộ phận công tác học sinh đề xuất xây dựng và phổ biến bộ quy tắc ứng xử với sự đồng thuận của toàn trường; trên cơ sở đó, mỗi trường cụ thể hóa quy định phù hợp thực tế, dựa vào các khung hướng dẫn hiện hành về quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục và đối với giáo viên.
Thông điệp đáng chú ý của ngành giáo dục TP.HCM là quy tắc ứng xử không được phép chỉ tồn tại trên bảng nội quy: nó phải trở thành cơ chế vận hành thực tế, chỉ rõ cách nhận diện nguy cơ, kênh tiếp nhận phản ánh, quy trình can thiệp, và trách nhiệm của từng cá nhân khi sự việc xảy ra. Ở một địa phương khác, 100% cơ sở giáo dục phổ thông đã phối hợp với lực lượng công an tổ chức tuyên truyền pháp luật, kỹ năng phòng ngừa vi phạm và bạo lực học đường; ngành giáo dục cũng tăng trách nhiệm người đứng đầu, đẩy mạnh kiểm tra, giám sát, và xem xét trách nhiệm những tập thể, cá nhân buông lỏng quản lý. Tuy nhiên, nếu không thiết lập kênh báo cáo an toàn cho học sinh (ẩn danh, không bị trả thù), không coi trọng nhóm “người chứng kiến” như một nguồn dữ liệu cảnh báo sớm, thì hệ thống quy tắc và giám sát vẫn khó chạm đến đời sống thực của lớp học.
