Kỷ luật là cần thiết, nhưng không thể khép lại câu chuyện
Giáo dục cảm xúc là quá trình giúp học sinh nhận biết, gọi tên và điều tiết cảm xúc, để các em ứng phó với xung đột mà không làm tổn thương bản thân hay người khác. Bạo lực học đường vì thế không thể chỉ được xử lý sau khi hậu quả đã xảy ra; nhà trường phải dạy kỹ năng phòng ngừa như một phần thường xuyên của việc học.
Sáng 19-10, trong tiết toán tại một trường THPT ở xã Nội Bài, Hà Nội, nam sinh lớp 12 lao lên bục giảng, đánh vào đầu và mặt cô giáo chủ nhiệm. Theo thông tin ban đầu, em cùng vài bạn chưa làm bài tập nên được cô cho đứng phía trên lớp. Cô giáo gãy xương cánh mũi, bị tổn hại sức khỏe 12%; ngày 21-10, nam sinh 17 tuổi bị khởi tố, tạm giam về tội cố ý gây thương tích.
Vụ học sinh hành hung giáo viên tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi gây phẫn nộ, nhưng phẫn nộ không thể thay cho một cách ứng phó có chiều sâu. Xử lý theo pháp luật là cần thiết để xác lập trách nhiệm và bảo vệ người bị hại. Dẫu vậy, hồ sơ pháp lý không thể tự giải đáp vì sao một cơn bực tức biến thành hành vi gây thương tích. Như nhận định trong nguồn, pháp luật cần làm tròn phần việc của mình, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, học sinh khác vẫn có thể mang cơn giận vào lớp và bùng nổ.
Khoảng trống giữa biết điều đúng và làm chủ hành vi
Học sinh có thể biết đánh người là sai mà vẫn không kịp dừng lại khi cảm xúc dâng cao. Thông tin từ cơ quan điều tra về trạng thái của nam sinh chỉ gói trong hai chữ “bực tức”; những gì xảy ra bên trong em không thể được suy đoán từ dữ kiện đó. Nhưng chính khoảng trống về nhận diện cảm xúc đáng để nhà trường xem xét: khi xấu hổ, tức giận hay cảm giác bị hạ thấp không được nhận ra và điều tiết, nguy cơ phản ứng bằng bạo lực có thể tăng.
Biết một quy tắc không đồng nghĩa đã có năng lực thực hành quy tắc ấy trong lúc kích động. Vì vậy, giáo dục cảm xúc không phải lời biện hộ cho hành vi sai trái, mà là cách giảm khả năng sai trái tái diễn. Học sinh cần được tập nhận ra dấu hiệu cơ thể như mặt nóng, tim đập nhanh; sau đó thực hành hít thở sâu, thả lỏng cơ bắp, uống nước hoặc rời khỏi tình huống để bình tĩnh. Những kỹ năng này phải được luyện hằng ngày, thay vì chỉ nhắc đến sau một vụ việc.
Các chương trình học tập cảm xúc - xã hội đã được triển khai tại nhiều nơi. Nhà tâm lý học Joseph Durlak và cộng sự tổng hợp 213 chương trình trong trường học, với hơn 270.000 học sinh từ mẫu giáo đến hết phổ thông; nhóm tham gia cải thiện kỹ năng cảm xúc - xã hội, thái độ và hành vi, đồng thời có kết quả học tập cao hơn nhóm đối chứng trung bình 11%. Con số ấy không bảo đảm một chương trình cụ thể sẽ ngăn mọi vụ bạo lực, nhưng cho thấy dạy kỹ năng cảm xúc có thể hỗ trợ cả hành vi lẫn việc học.
Trách nhiệm phải đi cùng chăm sóc và quy trình phòng ngừa
Một phản ứng đúng phải bảo vệ cô giáo trước tiên: chăm sóc y tế, hỗ trợ tâm lý, bảo đảm quyền lợi hợp pháp và tạo điều kiện phục hồi. Không thể gây sức ép để người bị hại im lặng, tha thứ hoặc hòa giải trước khi vụ việc được làm rõ. Với học sinh vi phạm, cần xác minh khách quan và xử lý tương xứng; hoàn cảnh hay khó khăn tâm lý có thể giúp chọn cách giáo dục phù hợp, nhưng không xóa trách nhiệm. Giáo dục và kỷ luật không đối lập nhau.
Nhà trường cũng không thể để từng giáo viên tự xoay xở khi xung đột leo thang. Mỗi trường cần quy trình tiếp nhận phản ánh, nhận diện nguy cơ, can thiệp kịp thời và phối hợp với gia đình, cơ sở y tế hoặc cơ quan chức năng khi cần. Tư vấn tâm lý học đường phải có người phụ trách, cách tiếp nhận và theo dõi cụ thể; giáo viên cần được bồi dưỡng kỹ năng quản lý lớp, giải quyết xung đột và ứng phó với hành vi đe dọa.
Sau vụ việc tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi, đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo đến thăm hỏi, động viên cô giáo ngày 23-10. Bước tiếp theo không nên chỉ là một đợt tuyên truyền. Bộ cần đánh giá việc thực hiện Thông tư 19/2025/TT-BGDĐT dựa trên phản ánh của giáo viên, học sinh, phụ huynh và cơ sở giáo dục; nếu thực tiễn cho thấy khoảng trống khi xử lý vi phạm nghiêm trọng, cần xem xét hướng dẫn bổ sung hoặc điều chỉnh theo đúng thẩm quyền.
Phòng chống bạo lực bắt đầu trước khi khủng hoảng xảy ra
Phòng chống bạo lực không thể dựa vào khẩu hiệu đạo đức hay những lời kêu gọi học sinh ngoan hơn, phụ huynh quan tâm hơn và giáo viên kiên nhẫn hơn. Trường học cần kênh phản ánh bảo mật, cách xử lý tín hiệu cảnh báo và cơ chế để giáo viên yêu cầu ban giám hiệu hỗ trợ khi tình huống vượt quá thẩm quyền. Sau sự cố nghiêm trọng, cần rà soát xem dấu hiệu nào từng xuất hiện, phản ánh có được tiếp nhận và quy trình có được thực hiện hay không.
Kỷ luật có ý nghĩa khi người vi phạm hiểu hậu quả, có trách nhiệm khắc phục phù hợp và được theo dõi để giảm nguy cơ tái phạm. Hỗ trợ tâm lý cũng không đồng nghĩa miễn trừ trách nhiệm. Hai việc phải song hành: một bên bảo vệ người bị hại, một bên giúp học sinh hiểu cảm xúc và lựa chọn hành vi khác trước khi mất kiểm soát.
Vụ học sinh đánh cô giáo đòi hỏi một phản ứng nghiêm minh, nhưng sự nghiêm minh sẽ thiếu hiệu quả nếu nhà trường chỉ can thiệp sau khi có thương tích. Kết luận cần rõ ràng: xử lý pháp luật, hỗ trợ người bị hại, quy trách nhiệm đúng mức và dạy kỹ năng điều tiết cảm xúc phải nằm trong cùng một chiến lược. Muốn bạo lực học đường ít có cơ hội lặp lại, trường học phải chuẩn bị cho thời điểm cơn giận mới bắt đầu, không chỉ xử lý khi nó đã bùng nổ.
