Ứng xử số là kỹ năng sống, không chỉ là hiểu công nghệ
Ứng xử trên mạng là cách mỗi người giao tiếp, chia sẻ thông tin và giải quyết bất đồng trên môi trường số, dựa trên sự tôn trọng, trách nhiệm và ý thức về hậu quả đối với người khác. Dạy kỹ năng sử dụng thiết bị mà thiếu những chuẩn mực ấy chẳng khác nào trao công cụ mà không hướng dẫn cách dùng.
Chiều 13.11, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức tọa đàm tại Đà Nẵng về giáo dục đạo đức và văn hóa ứng xử chuẩn mực trên môi trường số cho học sinh, sinh viên. Tọa đàm đặt đúng trọng tâm: cơ sở giáo dục cần trang bị kiến thức công nghệ cùng kỹ năng giao tiếp, kiểm soát hành vi, an toàn thông tin và đạo đức sử dụng trí tuệ nhân tạo. Đây không nên là một buổi phổ biến quy định rồi khép lại, mà là nhiệm vụ giáo dục thường xuyên.
Mạng xã hội đem lại cơ hội học tập và kết nối, nhưng cũng khuếch đại ngôn từ lệch chuẩn, bạo lực mạng, tin giả và tâm lý đám đông. Vì vậy, giáo dục kỹ năng số phải giúp học sinh biết kiểm chứng trước khi chia sẻ, giữ dữ liệu cá nhân an toàn và hiểu rằng hành vi trực tuyến cũng phản ánh nhân cách.

Một bình luận có thể bước ra khỏi màn hình
Ranh giới giữa tranh luận và xúc phạm cần được dạy bằng những tình huống cụ thể. Không ít vụ bạo lực học đường bắt đầu từ bình luận trên mạng; mâu thuẫn trực tuyến có thể nối tiếp thành đối đầu ngoài đời, rồi bị quay clip và phát tán để tiếp tục làm nhục người trong cuộc. Bởi vậy, xem xung đột trên mạng là chuyện nhỏ hoặc chỉ thuộc về thế giới ảo là một sai lầm.
Học sinh cần hiểu rằng tự do biểu đạt không cho phép miệt thị người khác, bất đồng không phải cái cớ để công kích, còn một lượt chia sẻ có thể tiếp tay cho tin giả. Những lời tưởng như đùa vui cũng có thể gây tổn thương thật. Bài học hữu ích là biết dừng lại trước khi phản hồi, cân nhắc tác động của lời nói và tìm người lớn hỗ trợ khi bị đe dọa hoặc bắt nạt.
Cấm điện thoại hoặc hạn chế mạng xã hội không thể thay thế việc hình thành năng lực tự bảo vệ. Nhà trường cần quy tắc văn hóa ứng xử số rõ ràng, dễ hiểu, kèm kênh tiếp nhận và xử lý phản ánh. Nội dung về bảo vệ dữ liệu, kiểm chứng nguồn tin và sử dụng AI có trách nhiệm cũng cần được nhắc lại thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong một buổi sinh hoạt đầu khóa.

Đưa bài học đến gần học sinh bằng thực hành
Những buổi học có cán bộ công an tham gia có thể làm văn hóa ứng xử gần với đời sống học sinh hơn, nhất là khi không dừng ở tuyên truyền một chiều. Tiểu phẩm, trò chơi tương tác, hỏi đáp và xử lý tình huống giúp các em thử lựa chọn cách phản ứng trước tin nhắn đáng ngờ, lời xúc phạm hay hành vi bắt nạt. Tự nhập vai và cùng tìm hướng giải quyết khiến kiến thức an toàn không gian mạng dễ chuyển thành thói quen.
Tại Trường THCS Tân Lập ở xã Ô Diên, gần 2.000 học sinh được cán bộ công an hướng dẫn kiểm soát cảm xúc và hành vi; các em cũng trao đổi cách suy nghĩ trước khi hành động, từ chối sự lôi kéo và tìm trợ giúp khi gặp tình huống khó. Quy mô ấy cho thấy hoạt động thực hành có thể tiếp cận đông học sinh, nhưng hiệu quả lâu dài vẫn phụ thuộc vào việc rèn luyện lặp lại trong lớp học và sinh hoạt hằng ngày.
Bước tiếp theo nên là đưa tình huống gần gũi vào sinh hoạt lớp, duy trì vai trò của tư vấn tâm lý và tổ chức Đoàn, Đội, đồng thời để gia đình cùng lắng nghe và hướng dẫn con giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Khi học sinh được thực hành, trao đổi và tự đánh giá hành vi, các em có cơ hội hình thành lựa chọn có trách nhiệm thay vì chỉ làm theo nội quy.

Chuẩn mực phải được rèn thành thói quen
Không một buổi ngoại khóa nào đủ sức tạo nên văn hóa ứng xử bền vững. Nhà trường cần đặt ra quy tắc nhất quán và làm gương trong giao tiếp; gia đình cần duy trì đối thoại; còn học sinh phải được khuyến khích lên tiếng đúng cách khi chứng kiến bắt nạt. Sự phối hợp này giúp các em không chỉ biết hành vi nào sai, mà còn biết làm gì khi tình huống xảy ra.
Đích đến của giáo dục kỹ năng số không phải là khiến học sinh sợ công nghệ, mà là giúp các em làm chủ nó mà không gây tổn hại cho mình hay người khác. Khi sự an toàn đi cùng lòng tôn trọng và trách nhiệm, môi trường mạng học đường mới có thể là nơi học tập, kết nối thay vì kéo dài xung đột.
Vì thế, ứng xử trên mạng cần được xem là một phần thiết yếu của giáo dục đạo đức và kỹ năng sống. Dạy học sinh suy nghĩ trước khi đăng, biết bảo vệ dữ liệu, kiểm soát cảm xúc và tìm trợ giúp là cách thiết thực để giảm rủi ro trực tuyến—và ngăn tổn thương trên màn hình biến thành tổn thương ngoài đời.






