Công bằng phải bắt đầu từ cơ hội tiếp cận
Thông tư 85/2026/TT-BGDĐT là quy định về tổ chức hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học tại các cơ sở giáo dục phổ thông, nhằm phân định mục tiêu và bảo đảm học sinh có cơ hội phát triển phù hợp. Văn bản có hiệu lực từ ngày 15/11/2026. Điểm đáng bảo vệ ở đây là công bằng giáo dục không thể chỉ được đo bằng quyền vào lớp hay khả năng tiếp cận kiến thức văn hóa. Học sinh còn cần cơ hội thực hành, trải nghiệm, rèn kỹ năng và phát triển năng lực, bất kể hoàn cảnh gia đình. Hoạt động giáo dục tăng cường không thu phí giúp hạn chế việc khả năng đóng góp quyết định ai được tham gia. PGS.TS Bùi Thị An, nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, đánh giá cách phân định này góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn giữa các nhóm học sinh.
Đây không chỉ là chuyện thiết kế hoạt động ngoại khóa; đó là cách xác định trách nhiệm công. Nhà trường và Nhà nước phải bảo đảm nền tảng phát triển cho mỗi học sinh, thay vì để gia đình tự bù đắp khoảng trống bằng khả năng chi trả. Quyền lợi học sinh cũng đòi hỏi những em không đăng ký hoạt động theo nhu cầu vẫn được học đầy đủ chương trình chính khóa. Nếu quy định chỉ tồn tại trên giấy, còn cơ hội thực hành và rèn luyện vẫn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, mục tiêu bình đẳng sẽ không thành hiện thực.
Phân định theo mục tiêu, không theo tên gọi
Thông tư 85 yêu cầu tổ chức đúng mục tiêu các hoạt động giáo dục trong nhà trường, nên tên gọi hấp dẫn không thể thay thế việc xem xét nội dung thực tế. Hoạt động tăng cường cần phục vụ những nội dung cơ bản, cần thiết và tạo cơ hội phát triển cho mọi học sinh; không được biến thành dạy trước, dạy lại chương trình, ôn tập, luyện thi hay dạy thêm dưới hình thức khác. Ngược lại, hoạt động theo nhu cầu hướng đến nội dung mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu, phù hợp sở thích, năng lực và định hướng cá nhân. Chẳng hạn, kỹ năng số cơ bản khác với lập trình chuyên sâu: nội dung thứ nhất có thể là nền tảng cần tiếp cận rộng rãi, còn nội dung thứ hai phù hợp với nhu cầu chuyên biệt.
Nhà trường cần dựa vào mục tiêu, đối tượng, nội dung, mức độ yêu cầu, thời gian và cách tổ chức để phân loại; đồng thời thẩm định kế hoạch trước khi triển khai. Cách làm này giúp phụ huynh biết rõ hoạt động nào là phần nền tảng cần bảo đảm, hoạt động nào xuất phát từ nhu cầu riêng. Mọi kế hoạch cũng cần công khai mục tiêu, nội dung, hình thức tổ chức, thời gian và kinh phí nếu có. Sự đồng ý của phụ huynh không thể hợp thức hóa khoản thu bị cấm. Nếu thiếu tiêu chí nhất quán và giám sát, ranh giới giữa hoạt động giáo dục với luyện tập kiến thức chính khóa rất dễ bị làm mờ.
Trách nhiệm không thể dừng ở việc ban hành quy định
Quy định miễn phí cho hoạt động tăng cường là một hướng đi đúng, nhưng miễn phí không đồng nghĩa nhà trường có thể tổ chức mà không cần kinh phí, nhân lực hay điều kiện phù hợp. Khi ngân sách giáo dục còn hạn chế, Nhà nước cần có cơ chế phân bổ và hỗ trợ nguồn lực để trường đủ khả năng thực hiện. Gánh trách nhiệm tài chính xuống từng trường mà không giải quyết điều kiện triển khai sẽ khiến quy định khó đi vào thực tiễn. Rủi ro này đáng lưu tâm hơn ở vùng sâu, vùng xa và nơi có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, nơi cơ hội giáo dục vốn cần được bảo vệ chặt chẽ.
Nhà trường, về phần mình, phải lập kế hoạch gắn với chương trình giáo dục, nhu cầu thực tế và đặc điểm lứa tuổi; cơ quan quản lý cần kiểm tra nội dung, cách thu và việc bảo đảm quyền học tập chính khóa. Mục tiêu không phải là tăng số hoạt động, mà là tạo trải nghiệm có ích, không gây áp lực rằng học sinh phải tham gia ngoài giờ mới theo kịp. Chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi nguồn lực, tiêu chí phân định và cơ chế giám sát được đặt cạnh nhau.
Thước đo cuối cùng là quyền lợi học sinh
Thông tư 85 có thể củng cố nền tảng phát triển và thúc đẩy công bằng giáo dục nếu được thực thi như một cam kết về cơ hội, chứ không phải một thủ tục lập kế hoạch. Phụ huynh cần được thông tin rõ về mục tiêu và tính chất từng hoạt động; giáo viên cần có điều kiện tổ chức đúng định hướng; nhà trường phải phân định minh bạch; Nhà nước phải bảo đảm nguồn lực và giám sát. Thiếu bất kỳ mắt xích nào, hoạt động tăng cường có nguy cơ trở thành đặc quyền trên thực tế, còn hoạt động theo nhu cầu có thể bị dùng làm vỏ bọc cho dạy thêm.
Vì vậy, phép thử đơn giản nhất là hỏi: học sinh không tham gia hoạt động tự chọn có còn được học đầy đủ và bình đẳng không, và hoạt động được tổ chức có đúng mục tiêu đã công bố không? Nếu câu trả lời được bảo đảm bằng kế hoạch rõ ràng, nguồn lực khả thi và giám sát thường xuyên, quy định mới mới thực sự bảo vệ quyền lợi học sinh. Công bằng không đến từ tên văn bản; nó đến từ cách nhà trường và Nhà nước biến nguyên tắc thành cơ hội thực chất cho từng em.
