Tăng sản lượng không còn đủ: Vì sao phải xoay trục sang chất lượng
Xuất khẩu nông sản chất lượng là mô hình phát triển nông nghiệp đặt trọng tâm vào giá trị gia tăng, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, chế biến sâu và thương hiệu, thay vì chỉ mở rộng diện tích, tăng sản lượng thô, qua đó giúp hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường nhập khẩu và mang lại thu nhập cao hơn, ổn định hơn cho nông dân và doanh nghiệp. Sáng 25/9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc làm việc với các hiệp hội, doanh nghiệp tiêu biểu ngành nông, lâm, thủy sản để bàn cách nâng giá trị xuất khẩu và tháo gỡ vướng mắc trong chuỗi cung ứng. Tín hiệu tăng trưởng hiện tại không xấu: 9 tháng, nông, lâm, thủy sản ước xuất siêu với mức chênh đáng kể, nhiều ngành như rau quả, thủy sản, lâm sản tăng trưởng hai chữ số. Nhưng Chính phủ chủ động không chấp nhận mô hình tăng trưởng chỉ dựa vào khối lượng. Phó Thủ tướng nhấn mạnh ngành nông nghiệp phải "chuyển mạnh từ tăng trưởng dựa trên sản lượng sang tăng trưởng dựa trên chất lượng, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo". Câu chuyện cà phê cho thấy rõ cái giá của việc chạy theo sản lượng: Việt Nam là nước sản xuất hàng đầu nhưng thương hiệu chưa tương xứng, giá trị lớn ở các khâu sau lại thuộc về doanh nghiệp nước ngoài. Nếu tiếp tục chỉ đẩy sản lượng, nông dân và doanh nghiệp nội địa sẽ mãi đứng ở "chân ruộng" trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Nút thắt chuỗi cung ứng nông sản: từ ruộng, ao nuôi đến cửa khẩu
Để có chiến lược nâng giá trị nông nghiệp thực chất, phải nhìn thẳng vào các nút thắt chuỗi cung ứng nông sản đang kìm hãm sức bật thị trường. Một điểm nghẽn kéo dài là sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, khó tạo nguồn hàng đủ lớn, ổn định; có những sản phẩm chất lượng tốt, thị trường có nhu cầu nhưng sản lượng không đáp ứng. Điều này khiến doanh nghiệp khó xây dựng thương hiệu xuất khẩu nông sản chất lượng, càng khó duy trì hợp đồng dài hạn. Tại cuộc làm việc, các hiệp hội và doanh nghiệp đã chỉ ra loạt nút thắt từ vùng nguyên liệu đến thị trường xuất khẩu: tín dụng và hoàn thuế ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền; đất đai, vùng nuôi chưa ổn định; yêu cầu truy xuất nguồn gốc sản phẩm ngày càng phức tạp; thủ tục xuất khẩu, kiểm tra chuyên ngành gây tốn thời gian và chi phí; rủi ro phòng vệ thương mại tại các thị trường lớn luôn hiện hữu. Đây không phải là chuyện kỹ thuật thuần túy, mà là bài toán cạnh tranh: nếu không giảm chi phí vô hình và rủi ro pháp lý, mọi nỗ lực nâng chất lượng sẽ bị bào mòn trên đường ra thị trường.
Nghiên cứu thị trường làm “đầu vào”: xoay mô hình sản xuất để bán được giá cao
Điểm xoay trục quan trọng nhất trong chiến lược mới là chuyển từ mô hình "sản xuất rồi mới đi tìm thị trường" sang "nghiên cứu thị trường để tổ chức sản xuất". Phó Thủ tướng yêu cầu các ngành dựa trên dữ liệu thị trường để quy hoạch vùng nguyên liệu, kiểm soát giống và đầu vào, tiêu chuẩn hóa quy trình sản xuất, gắn chế biến sâu với xây dựng thương hiệu và phân phối quốc tế. Theo báo cáo, kim ngạch của một số mặt hàng như cà phê đang tăng về sản lượng nhưng giảm về giá trị, phản ánh rõ việc chưa bám sát nhu cầu thị trường về chất lượng và sản phẩm chế biến. Nếu không hiểu người mua cần gì, ở phân khúc nào, với tiêu chuẩn bền vững và phát thải ra sao, chúng ta sẽ tiếp tục bán rẻ nguyên liệu. Do đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia cho các ngành chủ lực, như đề xuất với cà phê gồm vùng trồng, tọa độ địa lý, chủ thể sản xuất, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn bền vững và dữ liệu phát thải carbon, không chỉ là chuyện quản lý, mà là nền tảng để định vị lại sản phẩm trên bản đồ giá trị.
Thủy sản xuất khẩu Việt Nam: bài kiểm tra thực tế của chiến lược mới
Ngành thủy sản xuất khẩu Việt Nam đang là "phòng thí nghiệm" sống động cho chiến lược nâng giá trị nông nghiệp. Thủy sản đã hiện diện ở khoảng 170 thị trường và là một trong những nhóm hàng xuất khẩu lớn, với mức tăng trưởng khả quan trong những tháng đầu năm. Nhưng VASEP và doanh nghiệp thủy sản cảnh báo: để duy trì tăng trưởng và cạnh tranh, phải tháo gỡ đồng bộ nút thắt từ đầu vào đến đầu ra. Đầu tiên là quỹ đất và mặt nước cho nuôi trồng: đầu tư vùng nuôi hiện đại cần thời gian dài, vốn lớn cho điện, thủy lợi, xử lý nước, công nghệ và hệ thống truy xuất nguồn gốc, trong khi thời hạn giao, thuê đất chưa tương thích nhu cầu đầu tư dài hạn. Cùng lúc, doanh nghiệp khai thác và chế biến hải sản phải loay hoay với bất cập trong xác nhận, chứng nhận nguồn gốc – khâu quyết định để đáp ứng các quy định như IUU và các hàng rào SPS, phòng vệ thương mại ở thị trường nhập khẩu. Nếu những điểm nghẽn này không được xử lý, lợi thế về sản lượng tôm, cá tra, cá ngừ sẽ bị triệt tiêu bởi chi phí tuân thủ và rủi ro chính sách, khiến nỗ lực nâng chất lượng không chuyển hóa thành giá trị xuất khẩu nông sản chất lượng như kỳ vọng.
Kết luận: Chất lượng là chiến lược, không phải khẩu hiệu
Cuộc làm việc ngày 25/9 cho thấy Chính phủ đang chọn con đường khó nhưng đúng: đặt chất lượng, chế biến sâu và thương hiệu lên trước sản lượng, đồng thời cải tổ chuỗi cung ứng từ gốc tới ngọn. Các hiệp hội và doanh nghiệp không chỉ đòi hỏi ưu đãi, mà đề xuất cụ thể về vùng nguyên liệu, tín dụng, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, thủ tục xuất khẩu và cơ chế phòng vệ thương mại. Chiến lược nâng giá trị nông nghiệp vì thế chỉ có hiệu quả khi ba trụ cột được thực thi cùng lúc: Nhà nước kiên định xoay trục chính sách sang chất lượng; hiệp hội đóng vai trò kết nối, xây dựng dữ liệu và bảo vệ thị trường; doanh nghiệp đầu tư vào chế biến, công nghệ và quản trị chuỗi. Chất lượng sẽ vẫn chỉ là khẩu hiệu nếu vùng nguyên liệu không ổn định, chuỗi cung ứng nông sản vẫn chằng chịt nút thắt, và quyết định sản xuất vẫn "mù" với tín hiệu thị trường. Ngược lại, khi chất lượng trở thành tiêu chí cho mọi khâu từ ruộng, ao nuôi đến cửa khẩu, nông dân và doanh nghiệp mới có thể giữ lại phần giá trị lớn hơn trên chính quê hương mình.
