Kết luận thẳng thắn: không phải trà, cà phê mà là nhiệt độ đang làm hại thực quản
Chủ đề chính của bài viết này là mối liên hệ giữa thói quen uống trà nóng, cà phê nóng ở nhiệt độ rất cao và nguy cơ ung thư thực quản, dựa trên những nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn cùng các giả thuyết sinh học về tổn thương mô do bỏng nhiệt lặp đi lặp lại, từ đó dẫn đến viêm mạn tính và nguy cơ ung thư tăng lên đáng kể.
Nếu phải nói ngắn gọn, vấn đề không nằm ở việc bạn uống trà hay cà phê, mà nằm ở việc bạn uống chúng quá nóng. Nghiên cứu trên gần 980.000 người trưởng thành trung niên cho thấy những người có thói quen uống đồ uống rất nóng có nguy cơ ung thư thực quản cao hơn đáng kể so với nhóm thích uống đồ ấm. Trong đó, nguy cơ có thể tăng tới khoảng 3 lần ở người thích uống “rất nóng” so với người uống ấm. Đây là con số đủ lớn để chúng ta không thể xem thói quen uống đồ bốc khói nghi ngút là vô hại. Tuy vậy, điều quan trọng là hiểu cơ chế, mức độ nguy cơ, và biết cách thay đổi thói quen uống để vẫn tận hưởng trà, cà phê mà không làm tổn hại sức khỏe tiêu hóa.
Nghiên cứu gần 1 triệu người: dữ liệu nói gì về nguy cơ ung thư?
Nghiên cứu được công bố trên International Journal of Cancer dựa trên dữ liệu của gần 980.000 người trưởng thành trung niên tại Anh, từ hai bộ dữ liệu lớn là Million Women Study và UK Biobank. Người tham gia được hỏi khá chi tiết về thói quen uống đồ uống nóng: họ thích uống ở mức “ấm”, “nóng” hay “rất nóng”, và mỗi ngày uống bao nhiêu đồ uống nóng. Sau thời gian theo dõi trung bình hơn một thập kỷ, các nhà nghiên cứu ghi nhận 2.348 trường hợp ung thư thực quản, chủ yếu là ung thư biểu mô tế bào vảy – dạng phổ biến nhất trên thế giới.
Khi phân tích, nguy cơ ung thư thực quản tăng rõ rệt theo nhiệt độ đồ uống. So với người thích uống đồ ấm, nhóm thích uống đồ nóng có nguy cơ cao gần gấp đôi, và nhóm thích đồ uống “rất nóng” có nguy cơ cao hơn khoảng 3 lần. Đây là câu nói đáng trích: “Ở những người thích uống đồ uống rất nóng, nguy cơ ung thư thực quản cao hơn khoảng 3 lần so với người thích uống đồ uống ấm”. Không chỉ nhiệt độ, số lượng cũng quan trọng: sau khi tính đến nhiệt độ, người uống từ 6 đồ uống nóng trở lên mỗi ngày có nguy cơ ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản cao hơn 71% so với nhóm uống dưới 6. Dữ liệu này cho thấy uống trà nóng, cà phê nóng thường xuyên là một thói quen đủ sức ảnh hưởng đến nguy cơ ung thư, chứ không chỉ là chuyện thích nóng cho “đã”.
Cơ chế sinh học: vì sao nhiệt độ cao làm tổn thương thực quản?
Để thuyết phục người uống trà, cà phê lâu năm thay đổi thói quen, chỉ nêu con số nguy cơ chưa đủ; cần giải thích được cơ chế. Các nhà nghiên cứu cho rằng một trong những lời giải thích hợp lý nhất là nhiệt độ quá cao từ chất lỏng nóng gây tổn thương lặp đi lặp lại cho lớp tế bào lót thực quản, dẫn đến viêm. Có bằng chứng trước đây cho thấy chất lỏng nóng có thể làm tổn thương niêm mạc thực quản và gây viêm, tạo nên một cơ chế sinh học phù hợp với mối liên hệ quan sát được trong nghiên cứu.
Khi bạn uống cà phê nóng ở mức có thể làm bỏng miệng, chất lỏng đi qua thực quản như “vệt lửa nhỏ” gây kích thích, sưng đỏ và viêm ở lớp tế bào bề mặt. Nếu điều này diễn ra nhiều lần mỗi ngày, năm này qua năm khác, các tế bào phải liên tục sửa chữa tổn thương. Quá trình viêm mạn tính và sửa chữa lặp lại là môi trường thuận lợi cho những thay đổi bất thường trong tế bào, từ đó tăng nguy cơ ung thư thực quản. Không phải ngẫu nhiên mà Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp đồ uống trên 65°C vào nhóm “có khả năng gây ung thư cho người”. Nhiệt độ càng cao, thời gian tiếp xúc càng nhiều, nguy cơ càng có lý do để tăng.
Những điểm cần thận trọng: liên quan chứ chưa phải nguyên nhân duy nhất
Dù quy mô nghiên cứu lớn và kết quả nhất quán, chúng ta không nên vội vàng kết luận uống trà nóng, cà phê nóng chắc chắn gây ung thư thực quản cho từng người. Đây là nghiên cứu quan sát, nghĩa là nó cho thấy mối liên hệ giữa thói quen uống đồ uống rất nóng và nguy cơ ung thư thực quản, chứ chưa chứng minh được quan hệ nhân quả tuyệt đối. Ngoài ra, nhiệt độ đồ uống không được đo trực tiếp mà dựa trên cách tự đánh giá của người tham gia là “ấm”, “nóng” hay “rất nóng”, trong khi cảm nhận về nóng lạnh khác nhau giữa từng người.
Một điểm quan trọng khác: ung thư thực quản không phải bệnh chỉ liên quan đến nhiệt độ đồ uống. Hút thuốc, uống rượu là những yếu tố nguy cơ đã được biết rõ. Tuổi tác, giới tính, lối sống tổng thể và tình trạng sức khỏe cũng góp phần định hình nguy cơ ung thư của mỗi người. Vì vậy, sẽ sai lầm nếu quy hết trách nhiệm cho một cốc trà nóng rồi nghĩ rằng chỉ cần uống lạnh là đã an toàn. Cách nhìn hợp lý là xem nhiệt độ đồ uống như một “viên gạch” thêm vào bức tường nguy cơ: nếu bạn đã hút thuốc, uống rượu, ăn uống kém lành mạnh mà vẫn thích uống đồ bốc khói nghi ngút, tổng nguy cơ sẽ cộng dồn. Ngược lại, nếu biết kiểm soát nhiệt độ khi uống, bạn có thể giảm bớt một phần gánh nặng lên sức khỏe tiêu hóa và thực quản.
Lời khuyên thực tế: vẫn uống trà, cà phê nhưng hãy để nguội bớt
Tin tốt là bạn không phải từ bỏ trà hay cà phê để bảo vệ thực quản. Các chuyên gia nhấn mạnh vấn đề là nhiệt độ lúc uống, không phải bản thân loại đồ uống. Nghĩa là bạn hoàn toàn có thể tiếp tục uống trà, cà phê mỗi ngày, miễn là không uống khi nước còn quá nóng đến mức gây bỏng miệng hoặc khiến thực quản khó chịu. Đây là điểm mà người yêu đồ uống nóng thường bỏ qua: cảm giác “rát rát” hay bỏng nhẹ khi nuốt không phải bình thường, đó là dấu hiệu cho thấy nhiệt độ đã vượt ngưỡng an toàn của cơ thể.
Giải pháp thật ra rất đơn giản: chờ đồ uống nguội bớt trước khi uống, đặc biệt là khi mới pha xong vẫn còn bốc hơi mạnh. Bạn có thể để cốc trà, cà phê nghỉ vài phút, thêm sữa hoặc nước lạnh để hạ nhiệt độ, hoặc uống thành từng ngụm nhỏ để giảm nhiệt độ khi chất lỏng đi qua thực quản. Một thay đổi thói quen nhỏ như vậy đủ để giảm đáng kể nguy cơ tổn thương niêm mạc thực quản lặp đi lặp lại, đồng thời vẫn giữ được thú vui uống trà nóng, cà phê nóng trong giới hạn an toàn. Trong bức tranh rộng hơn của sức khỏe tiêu hóa, kết hợp việc kiểm soát nhiệt độ đồ uống với hạn chế hút thuốc, giảm rượu và ăn uống điều độ sẽ là cách thông minh hơn nhiều so với cực đoan cắt bỏ hoàn toàn những thức uống bạn yêu thích.
