Khi di sản bước vào không gian 3D và AI
Khám phá di sản bằng số hóa 3D di sản và trí tuệ nhân tạo là cách dùng mô phỏng không gian, in 3D hiện vật và hệ thống AI bảo tàng tương tác để biến các câu chuyện lịch sử thành trải nghiệm đối thoại trực tiếp, giúp người trẻ không chỉ xem mà còn chơi, hỏi và tự diễn giải di sản theo góc nhìn của mình.
Điểm đáng chú ý nhất của xu hướng này là người trẻ không còn ở vị trí “khán giả thụ động”. Họ trở thành người tham gia, thậm chí đồng sáng tạo trải nghiệm. Workshop “Chạm - Chơi - Hiểu: Khám phá di sản qua trải nghiệm sáng tạo” do Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Đại học RMIT cơ sở Hà Nội tổ chức sáng 21/9 tại Hà Nội là ví dụ điển hình. Đây không chỉ là một sự kiện lạ mắt, mà là tín hiệu cho thấy công nghệ bảo tàng Việt Nam đang dịch chuyển từ mô hình trưng bày tĩnh sang không gian học tập sống động, thân thiện với thói quen tương tác số của thế hệ trẻ.
“Chạm - Chơi - Hiểu”: Bộ kit di sản cho thế hệ màn hình chạm
Bộ kit di sản “Chạm - Chơi - Hiểu” cho thấy một lựa chọn rất rõ: nếu muốn giữ chân người trẻ, bảo tàng phải bước vào ngôn ngữ trải nghiệm mà họ quen thuộc. Mô hình này kết hợp hiện vật gốc, ứng dụng công nghệ số và chuỗi hoạt động tương tác, giúp công chúng khám phá lịch sử qua ba tầng “Chạm”, “Chơi”, “Hiểu”. Đây không phải là bộ đồ chơi, mà là một “bộ công cụ” học di sản chủ động.
“Chạm” bắt đầu từ quan sát, rồi được tăng cường bằng số hóa 3D và AI để khách có thể trò chuyện với hiện vật như một chủ thể độc lập. “Chơi” là các workshop, trò chơi ghép hình, thẻ flashcard tích hợp mã QR, kéo kiến thức khỏi sách vở khô khan. “Hiểu” là tầng quan trọng nhất: từ trải nghiệm cá nhân, mỗi người tự rút ra ý nghĩa và hình thành tình cảm với di sản. Theo đại diện Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, mục tiêu là để người trẻ trở thành “cánh tay nối dài” đưa di sản đến gần cộng đồng.
AI và số hóa 3D: Khi hiện vật “lên tiếng”
Điểm bứt phá nhất trong mô hình này là trải nghiệm “Trò chuyện với hiện vật” – một dạng AI bảo tàng tương tác dựa trên số hóa 3D di sản. Thay vì nghe thuyết minh một chiều, công chúng có thể đặt câu hỏi và “đối thoại” với những hiện vật như chiếc đèn chai của sư thầy Đàm Duyên hay chiếc khăn rằn của bà Lê Thị Anh, gắn với các câu chuyện dân công gánh bộ, đấu tranh chính trị ở miền Nam.
Về bản chất, công nghệ không làm thay nội dung lịch sử, nhưng nó thay đổi cách câu chuyện được kể. Du khách – nhất là người trẻ – có xu hướng tin và nhớ tốt hơn khi được hỏi, được phản hồi, thay vì chỉ nghe đọc. Khi hiện vật được số hóa 3D, gắn trí tuệ nhân tạo để trả lời theo ngữ cảnh, bảo tàng đã biến “đồ vật” thành “nhân vật”. Đây là bước tiến quan trọng của công nghệ bảo tàng Việt Nam: tôn trọng hiện vật nhưng mạnh dạn làm mới phương pháp kể chuyện để phù hợp với thói quen tương tác của thế hệ số.
In 3D hiện vật và QR: Mang di sản về nhà, mang câu chuyện lên mạng
Nếu AI làm hiện vật biết nói, thì in 3D hiện vật giúp chúng… theo chân người trẻ ra khỏi bảo tàng. Tại workshop, các bạn sinh viên được theo dõi quy trình in 3D và tham gia hoạt động “Mang di sản về nhà” để tự tay sở hữu phiên bản hiện vật mini kích thước 3–4 cm, tích hợp mã QR tra cứu thông tin trên nền tảng số.
Về mặt trải nghiệm di sản thế hệ trẻ, đây là quyết định đúng: khi hiện vật trở thành món đồ nhỏ gọn có thể cầm trên tay, chụp ảnh, chia sẻ lên mạng xã hội, di sản không còn mắc kẹt trong tủ kính. Ấn phẩm “Một thời và mãi mãi” tích hợp mã QR giúp khách tham quan quét để đọc thông tin chi tiết về 10 hiện vật lịch sử một cách trực quan. Thay vì phát tờ rơi dễ bị bỏ quên, việc dùng QR gắn với bản in 3D biến người trẻ thành “đại sứ” mang di sản đi khắp nơi – từ bàn học, quán cà phê đến newsfeed.
Từ workshop ở Hà Nội tới tương lai công nghệ bảo tàng
Workshop “Chạm - Chơi - Hiểu” không phải một hoạt động đơn lẻ mà là kết quả hợp tác giữa Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam và Đại học RMIT Việt Nam từ năm 2019. Sự kiện ngày 21/9 nằm trong khuôn khổ hoạt động hưởng ứng Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, thu hút đông đảo sinh viên tham gia. Điều này cho thấy khi bảo tàng chọn đúng ngôn ngữ công nghệ, người trẻ sẵn sàng bước vào không gian di sản.
Quan trọng hơn, mô hình bộ kit di sản “Chạm - Chơi - Hiểu” sẽ tiếp tục được giới thiệu rộng rãi tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 vào tháng 11, hứa hẹn lan tỏa mạnh mẽ các sản phẩm văn hóa sáng tạo tới công chúng trong nước và quốc tế. Đây là thời điểm thích hợp để các bảo tàng và tổ chức văn hóa khác nhìn vào, thử nghiệm các biến thể riêng của mình. Nếu coi công nghệ chỉ là hiệu ứng bề mặt, bảo tàng sẽ sớm lỗi thời; nhưng nếu xem AI, số hóa 3D và in 3D là công cụ để người trẻ chạm, chơi, rồi hiểu sâu hơn, di sản sẽ có đời sống mới – không chỉ trong kho lưu trữ, mà trong trí nhớ và hành động của thế hệ kế tiếp.
