Quét 3D di sản: từ hố khai quật đến không gian số
Quét 3D di sản là quá trình dùng thiết bị số để ghi lại hình dạng, kích thước và cấu trúc của di tích, hiện vật khảo cổ, rồi chuyển chúng thành mô hình 3D chính xác nhằm phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và phổ biến rộng rãi trên môi trường số. Điều đáng nói là công nghệ này đang âm thầm thay đổi cách chúng ta nhìn, hiểu và bảo vệ những di sản tưởng như chỉ tồn tại trong hố khai quật. Hơn 10 năm trước, khi công nghệ 3D còn mới, kiến trúc sư Đinh Việt Phương đã cùng các nhà nghiên cứu tại Hoàng thành Thăng Long tiến hành số hóa dữ liệu và hiện vật khảo cổ. Nhờ đó, Điện Kính Thiên – vốn không còn bản thiết kế nguyên gốc – dần hiện lên rõ nét trên không gian số, mở đường cho một cách bảo tồn di tích ít đào bới nhưng nhiều dữ liệu.
Phục dựng Thăng Long: khi dữ liệu khảo cổ gặp mô hình 3D
Điện Kính Thiên là minh chứng rõ nhất cho sức mạnh của số hóa khảo cổ. Sau lễ khởi công dự án phục dựng, những hình ảnh mô hình 3D di sản này lập tức thu hút công chúng, nhưng phía sau là hơn một thập kỷ nghiên cứu, số hóa và đối chiếu dữ liệu liên tục. Tại khu vực Chính điện Kính Thiên, đợt khai quật lần thứ tư năm 2026 trên diện tích 910 m² (840 m² phía Đông, 70 m² phía Tây Nhà Pháo binh) đã phát hiện hết các dấu tích “cần phát hiện” của công trình. Báo cáo xác định nền Chính điện rộng khoảng 56,06 × 30 m với hệ thống móng cột đơn và kép quy mô lớn, trong khi điện Long Thiên ghi nhận thêm bảy móng cột, móng bậc thềm và cống thoát nước dài 17,5 m, nằm trong địa tầng dày khoảng 6 m chứa nhiều lớp văn hóa lịch sử nối tiếp. Những con số lạnh lùng ấy, khi được đưa vào mô hình 3D, trở thành nền tảng sống động cho phục dựng Thăng Long trên không gian số lẫn ngoài thực địa.
Công nghệ không thay thế khảo cổ, nhưng thay đổi cách bảo tồn di tích
Điểm quan trọng là công nghệ quét 3D không hề phủ nhận vai trò của khảo cổ học truyền thống. Các nhà khoa học nhấn mạnh công nghệ chỉ phục vụ cho câu hỏi khảo cổ và giúp kiểm chứng giả thuyết bằng nguồn dữ liệu mới. Nhóm công nghệ quét 3D và 3D Mapping cho phép giải mã nền móng kiến trúc, di vật, rồi dựng lại bản sao số để phục vụ tu bổ, trùng tu và phát huy giá trị. Nói cách khác, mô hình 3D di sản là “bản nháp” chính xác, nơi mọi giả định về kiến trúc có thể thử nghiệm mà không làm hư hại hiện vật gốc. Theo TS. Đỗ Trường Giang, Viện Khảo cổ học và Viện Nghiên cứu Kinh thành đã tạo tiếng vang với mô hình 3D Điện Kính Thiên và nhiều công trình khác, hướng tới phục dựng Điện Kính Thiên trên thực tế. Đây là bước chuyển từ bảo tồn “bằng lời” sang bảo tồn “bằng dữ liệu”.
Từ hội thảo khảo cổ đến đời sống: di sản số không chỉ để ngắm
Hội thảo thông báo khảo cổ học lần thứ 61 tổ chức tại Hà Nội trong hai ngày 15–16/10 đã cho thấy công nghệ đang trở thành trụ cột mới của ngành. Những phát hiện tại Chính điện Kính Thiên được xem là điểm nhấn của năm, với quy mô móng cột và độ sâu tầng văn hóa đạt mức kỷ lục, khẳng định vị thế đặc biệt của công trình trong quần thể Hoàng thành. Nhưng giá trị lớn hơn nằm ở cách các kết quả này đi vào đời sống. Theo các nhà nghiên cứu, khảo cổ học cung cấp cơ sở khoa học bắt buộc cho trùng tu di tích, là nền tảng phát triển công nghiệp văn hóa và đưa di sản vào đời sống thông qua hợp tác với doanh nghiệp, nghệ sĩ, nghệ nhân. Khi dữ liệu quét 3D di sản được mở cho sáng tạo, chúng ta không chỉ bảo tồn di tích, mà còn tạo ra sản phẩm văn hóa mới, nuôi dưỡng kinh tế di sản.
Tương lai của số hóa khảo cổ: di sản sống trong không gian số
Công nghệ quét 3D và in 3D đang mở ra khả năng nhận diện và phục dựng không gian kiến trúc – đô thị cổ với độ chính xác cao, từ nền móng đến chi tiết. Khi kết hợp với các công nghệ khác như LiDAR, GIS, ngành khảo cổ có thể giảm sức người trong khảo sát địa hình, đồng thời mở rộng nghiên cứu tới nhiều vùng xa xôi. Điều này đặt ra một lựa chọn: hoặc xem số hóa khảo cổ là “phụ trợ”, hoặc coi đó là hạ tầng mới cho bảo tồn di tích trong kỷ nguyên số. Thực tế tại Hoàng thành Thăng Long cho thấy lựa chọn thứ hai đang thắng thế: từ những dấu tích rời rạc, Điện Kính Thiên đã dần hiện hình trên không gian số. Nếu tiếp tục đầu tư nghiêm túc, mô hình 3D di sản sẽ không chỉ là kho lưu trữ vĩnh viễn, mà còn là “sân khấu” để di sản cổ kính sống cùng thế hệ tương lai.
