Sạt lở quốc lộ: hiểm họa không còn là chuyện “thiên tai bất thường”
Sạt lở quốc lộ là hiện tượng đất đá từ taluy dương hoặc ta luy âm bất ngờ trượt xuống, cuốn trôi nền và mặt đường, làm đứt gãy, biến dạng tuyến giao thông huyết mạch, gây ách tắc, chia cắt và đe dọa trực tiếp an toàn của người và phương tiện trong các đợt mưa lũ cường độ lớn kéo dài. Mưa lũ Sơn La, Lào Cai hay khu vực nối Đông – Tây Quảng Ngãi những ngày đầu tháng 8 cho thấy thực tế đáng lo: hệ thống đường bộ miền núi phía Bắc – Tây Nguyên đang bị biến đổi khí hậu đẩy tới ngưỡng chịu đựng. Trước hàng loạt vụ sạt lở quốc lộ, từ Quốc lộ 6, tỉnh lộ 161 đến Quốc lộ 24, câu hỏi không còn là “có bị nữa không” mà là “chúng ta chuẩn bị đến đâu và khắc phục đường bộ như thế nào để giữ an toàn giao thông bền vững hơn?”.
Quốc lộ 6 Sơn La: cảnh báo từ một đêm mưa lũ hỗn loạn
Đêm 5/8, mưa lũ Sơn La khiến đoạn Quốc lộ 6 qua xã Muổi Nọi trở thành “điểm nghẽn” nguy hiểm: từ Km322+400 đến Km323, đất đá từ taluy dương tràn xuống mặt đường, trong khi nước lũ dâng cao khoảng 50cm tại đoạn Km323+800 - Km324+200 khiến các phương tiện không thể lưu thông. Một ô tô bị đất đá vùi lấp ngang cửa xe, may mắn người trên xe kịp thoát nạn. Đó không chỉ là tai nạn giao thông, mà là lời nhắc thẳng vào năng lực phòng ngừa: vì sao điểm xung yếu này vẫn để khối trượt lớn “treo” trên đầu người đi đường? Lực lượng chức năng đã huy động 5 máy xúc, máy ủi khẩn trương hót dọn, khơi thông tuyến và triển khai biện pháp bảo đảm an toàn giao thông, cho thấy phản ứng khẩn cấp là có, nhưng cách tổ chức phòng ngừa rõ ràng chưa theo kịp tốc độ cực đoan của thời tiết.
Điều đáng chú ý hơn là cái giá xã hội phải trả. Trong đêm, địa phương phải tổ chức sơ tán khẩn cấp, đến sáng 6/8 tổng số hộ di dời đã tăng lên 84 hộ với 395 nhân khẩu. Đây không còn là câu chuyện bảo trì mặt đường, mà là bài toán an cư của hàng trăm người dân ven tuyến. Mưa lũ tràn về gây ách tắc nghiêm trọng, buộc lực lượng chức năng trực tiếp phân luồng, cắm biển cảnh báo, rà soát điểm nguy cơ sạt lở và thống kê thiệt hại. Một báo cáo khác cho biết sạt lở Quốc lộ 6 đã gây ách tắc cục bộ, cùng với đoạn ngập nước gần nửa mét trên tuyến. Những con số ấy nói lên một thực tế: với các tuyến quốc lộ miền núi, an toàn giao thông hiện đang phụ thuộc quá nhiều vào ứng phó lúc sự cố, thay vì chủ động thiết kế không gian đường đủ an toàn với mưa cực đoan.
Lào Cai: hư hỏng đường nghiêm trọng phơi bày khoảng trống phòng hộ ven sông
Tại Lào Cai, đợt mưa lớn kéo dài đến chiều 5/8 đã gây sạt lở đất nghiêm trọng ở nhiều nơi, làm hư hỏng nhà ở, hạ tầng và diện tích sản xuất. Trên tỉnh lộ 161, đoạn Vạt Dầu (xã Bảo Hà), mưa lớn đã cuốn trôi khoảng 30m mặt đường xuống sông Hồng, khiến mặt đường bị đứt gãy hoàn toàn xuống ta luy âm, làm hư hỏng kết cấu hạ tầng giao thông và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho người, phương tiện. Khi một đoạn đường bị xóa sổ như vậy, giao thông địa phương bị chia cắt, dịch vụ thiết yếu bị gián đoạn, và việc cấp cứu, vận chuyển nông sản trở nên vô cùng khó khăn. Câu hỏi đặt ra là: vì sao một tuyến ven sông lại thiếu những công trình phòng hộ đủ mạnh, từ mái kè, tường chắn đến hệ thống thoát nước, để giảm rủi ro sạt lở quy mô lớn?
Theo báo cáo nhanh của cơ quan chuyên môn, riêng đợt mưa này đã làm sạt lở, đứt gãy hạ tầng giao thông tại 39 điểm với tổng khối lượng gần 6.000m³ đất đá trượt. Đây là con số cho thấy hư hỏng đường Lào Cai không còn là vài điểm lẻ tẻ, mà là mạng lưới tổn thương kéo dài trên toàn tỉnh. Lực lượng chức năng đã nhanh chóng phong tỏa hiện trường, phân luồng, bảo đảm an toàn giao thông, đồng thời theo dõi diễn biến thời tiết, đánh giá mức độ sạt lở và khuyến cáo người dân không đi qua khu vực nguy hiểm. Cách làm này bảo vệ được sinh mạng trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, nếu không có quy hoạch lại hành lang an toàn đường bộ ven sông, mỗi mùa mưa đến sẽ là một cuộc chơi may rủi với người dân vận hành và sử dụng đường.
Quốc lộ 24 Quảng Ngãi: sửa chữa khẩn cấp là cần, nhưng chưa đủ
Ở miền Trung, Quốc lộ 24 nối Đông – Tây Quảng Ngãi là minh chứng khác cho áp lực khắc phục đường bộ trong điều kiện địa hình hiểm trở. Tại đoạn Km111+980 - Km112+300, taluy dương sạt lở, lượng lớn đất đá tràn xuống, làm biến dạng nghiêm trọng nền, mặt đường và gây ách tắc giao thông vào mùa mưa lũ vừa qua. Nhà thầu đang dùng thiết bị cơ giới đào xúc toàn bộ đất sạt, đưa đi đổ thải, sau đó thi công neo tường, dùng rọ đá để hình thành tường chắn ngăn sạt lở tái diễn. Về mặt kỹ thuật, đây là một gói giải pháp khá bài bản: đào bỏ nền đường lún, trồi, phá bỏ tường chắn bê tông hư hỏng, bạt núi đào mái taluy, thiết lập tường chắn rọ đá kết hợp cọc thép, thép giằng, bố trí tầng lọc, rãnh thoát nước ngầm và hoàn trả mặt đường, hệ thống an toàn giao thông.
Tại vị trí Km76+800 – Km77+154, một nửa nền đường đã trượt xuống vực, buộc phải điều chỉnh tim đường về phía sườn núi, nổ mìn phá đá mở mới nền đường. Địa hình đèo dốc, hiểm trở khiến việc thi công khó khăn, trong khi tuyến đường lại có lưu lượng cao, đóng vai trò huyết mạch. Nhà thầu buộc phải “vừa thi công, vừa điều tiết giao thông”, cố gắng hoàn thành khắc phục trong vòng hai tháng tới. Ở đây, áp lực an toàn giao thông thể hiện rất rõ: nếu không duy trì thông tuyến, kinh tế – xã hội khu vực bị ảnh hưởng; nếu vội vàng, nguy cơ tai nạn tại công trường tăng cao. Việc bố trí cảnh báo, cảnh giới, điều tiết, lắp biển báo, chỉ dẫn người đi đường được yêu cầu thực hiện nghiêm ngặt. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở gia cố sau mỗi lần sạt lở, Quốc lộ 24 sẽ tiếp tục là “điểm yếu” mỗi mùa mưa.
Chiến lược dài hạn: từ phản ứng sự cố sang quản trị rủi ro đường bộ
Điểm chung từ Quốc lộ 6, tỉnh lộ 161 đến Quốc lộ 24 là các biện pháp ứng phó sau sạt lở quốc lộ đều khá nhanh: huy động máy móc, phân luồng, sơ tán dân, phong tỏa nguy hiểm, tổ chức cảnh báo và điều hướng phương tiện để tránh tai nạn. Nhưng nếu chiến lược vẫn chỉ xoay quanh “xử lý hậu quả”, người dân sẽ còn phải sống trong cảnh nơm nớp mỗi khi dự báo mưa lớn. Cần một cách tiếp cận quản trị rủi ro đường bộ mới: bản đồ hóa chi tiết các đoạn có nền địa chất yếu, taluy dương cao, ven sông suối; đầu tư tường chắn, kè phòng hộ, hệ thống thoát nước ngay từ khâu thiết kế; và xây dựng các kịch bản đóng – mở đường linh hoạt, có tuyến tránh tạm thời khi mưa lũ đạt ngưỡng nguy hiểm.
Về an toàn giao thông, bài toán không chỉ là “làm sao thông đường nhanh” mà là “làm sao không đánh đổi sinh mạng và sinh kế người dân để giữ thông tuyến bằng mọi giá”. Những con số như 84 hộ với 395 nhân khẩu phải di dời ở Sơn La hay 30m mặt đường bị xé nát ở Lào Cai cần được coi là chỉ báo rủi ro hệ thống, buộc ngành giao thông, nông nghiệp, xây dựng và chính quyền địa phương cùng xây dựng chuẩn mới cho đường miền núi. Khi biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, chiến lược khắc phục đường bộ phải chuyển trọng tâm từ “chống chịu bị động” sang “thiết kế an toàn chủ động”: chấp nhận chi phí đầu tư phòng ngừa cao hơn hôm nay để tránh tổn thất nhân mạng và hạ tầng lớn hơn trong những mùa mưa tới.
