Mưa lũ miền Trung và những con đường bị “bẻ đôi”
Mưa lũ miền Trung là hiện tượng thời tiết cực đoan lặp lại hàng năm, với mưa rất to trong thời gian ngắn gây ngập, lũ quét, xói lở taluy, làm sạt lở đường bộ, phá hủy nền và mặt đường trên các tuyến quốc lộ và đường địa phương, khiến giao thông bị chia cắt và lưu thông bị gián đoạn nghiêm trọng. Do ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới, từ ngày 12-14/9, nhiều khu vực miền núi Quảng Trị, Nghệ An, Thanh Hóa hứng mưa lớn kéo dài. Hệ quả là hàng loạt điểm sạt lở, nứt vỡ xuất hiện trên quốc lộ 15C, 16, 48E và tuyến đường nối Trường Xuân – Trường Sơn, phơi bày rõ khoảng trống trong năng lực khắc phục giao thông mùa mưa lũ miền Trung. Vấn đề không chỉ là thiên tai dữ dội hơn, mà là hạ tầng giao thông hiện nay vẫn được thiết kế, thi công theo tư duy cũ, xem mưa lũ như ngoại lệ chứ không phải chuẩn mực mới.
Quốc lộ 15C, 16, 48E: mạng lưới huyết mạch nhưng mong manh
Những ngày giữa tháng 9, quốc lộ 15C trở thành điểm nóng sạt lở đường bộ. Tại Km89+250 qua bản Na Tao (xã Pù Nhi), mặt đường sụt lún dài khoảng 30m, có chỗ lún sâu 30cm, buộc chính quyền phải giăng dây, lập biển cảnh báo và trực gác hai đầu tuyến để ngăn phương tiện qua lại. Ở Km54+030, đoạn bản Khằm 1 (xã Trung Lý), mưa lớn đã làm sạt lở nghiêm trọng trên chiều dài khoảng 20m, ăn vào 1/3 mặt đường, nền đường biến động, nguy cơ tiếp tục trượt sâu về phía tim tuyến. Cùng thời điểm, quốc lộ 16 cũng phải huy động máy móc hốt đất đá sạt lở để giữ thông tuyến bước một. Mỗi khe nứt, điểm sụt trên các quốc lộ này là một vết cắt vào mạch máu giao thông đang nuôi sống các xã miền núi phía tây.
Quốc lộ 48E và đường Trường Sơn: bài học đắt giá từ cây cầu, con dốc
Trên quốc lộ 48E, cầu khe Đá Hàn là ví dụ điển hình cho sự mong manh của hạ tầng trước lũ. Nước lũ dâng hơn 1m, chảy xiết qua mặt cầu đã làm lớp bêtông nhựa bong tróc, nứt vỡ thành từng mảng, có chỗ lộ đá dăm và nền bị khoét sâu. Ngay sau khi nước rút, chính quyền phải rào chắn, tạm cấm người và xe, rồi sửa tạm trong điều kiện trời vừa ngớt mưa. Nhưng sửa tạm không thể che giấu sự thật: thiết kế hiện tại chưa đếm hết kịch bản nước tràn qua mặt cầu. Ở Quảng Trị, tuyến đường cứu hộ cứu nạn nối Trường Xuân (cũ) – Trường Sơn, giai đoạn 1 dài 6,5km với tổng mức đầu tư 100 tỷ đồng, mới bàn giao tháng 6 đã xuất hiện nhiều điểm sạt trượt đất đá sau mưa rất to. Việc nền đường cấp phối, rãnh thoát nước còn là rãnh đất càng khiến tuyến đường này trở thành “con tin” của mỗi đợt lũ mới.
Miền núi bị chia cắt: tác động thật không chỉ là vài vết nứt
Đằng sau những số liệu khô khan là đời sống bị xé nhỏ của hàng chục nghìn người dân vùng cao. Trên tuyến Trường Xuân – Trường Sơn, nhiều vị trí đất đá từ taluy tràn kín mặt đường, có điểm chiếm toàn bộ bề rộng khiến việc di chuyển gần như không thể, giao thương đình trệ, nông sản bị mắc kẹt. Các tuyến tránh, đường vòng nếu có thì quãng đường có thể xa hơn gần 100km, đồng nghĩa chi phí xăng xe, thời gian tăng vọt – gánh nặng mà người miền núi nghèo khó không dễ gánh. Theo báo cáo tại Thanh Hóa, có thời điểm còn tới 33 vị trí ngập trên các tuyến, trong đó 5 vị trí trên các quốc lộ 15, 47, 217B bị tắc hoàn toàn. Mưa lũ miền Trung vì thế không chỉ làm gãy đường mà còn bào mòn cơ hội tiếp cận y tế, giáo dục, việc làm của cả một vùng rộng lớn.
Khắc phục giao thông: cần bước nhảy từ ứng cứu sang phòng ngừa
Không thể phủ nhận nỗ lực ứng cứu hiện trường. Trên quốc lộ 15C, UBND xã Pù Nhi phối hợp cơ quan chức năng giăng dây, đặt biển cảnh báo, trực gác hai đầu điểm sụt lún và tổ chức tuyến thay thế qua quốc lộ 16, tỉnh lộ 521D để vào Mường Lát. Tại Km54+030, ngành chức năng phân luồng từ xa, buộc xe tải trên 3,5 tấn, xe khách từ 24 chỗ chọn lộ trình khác để giảm tải lên nền đường yếu. Ở Nghệ An và Thanh Hóa, Cục Đường bộ Việt Nam yêu cầu các đơn vị quản lý huy động máy móc hót đất đá, tổ chức thông xe một vệt tại các điểm sạt lở trên quốc lộ 15C, 16, 217. Cục Đường bộ Việt Nam cho biết sẽ tiếp tục cập nhật tình hình thiệt hại do thiên tai và kết quả khắc phục trong các báo cáo tiếp theo. Nhưng nếu chỉ dừng ở khắc phục tạm, chúng ta sẽ tiếp tục luẩn quẩn với "kịch bản cũ": mưa là tắc đường, lũ là chia cắt.
Kết luận: không thể để lũ năm nào cũng phá cùng một kiểu
Những gì xảy ra trên quốc lộ 15C, 16, 48E và tuyến đường Trường Sơn là lời cảnh báo: hạ tầng giao thông miền núi không còn phù hợp với cường độ mưa lũ miền Trung hiện nay. Chúng ta không thể tiếp tục xem lũ là “bất thường” để rồi chấp nhận cảnh đường mới bàn giao vài tháng đã sạt lở, cầu mới sửa tạm đã nứt toác. Muốn khắc phục giao thông bền vững, cần coi mưa lũ cực đoan là tình huống chuẩn, từ khâu khảo sát địa chất, thiết kế taluy, cầu cống đến hệ thống cảnh báo và phân luồng. Đầu tư thêm cho hạ tầng chống lũ không phải là chi phí phụ, mà là điều kiện để các xã miền núi thoát thế bị cô lập mỗi mùa mưa. Nếu không thay đổi, mỗi trận lũ mới sẽ lại lặp lại một câu chuyện cũ: đường gãy, xe dừng, còn người dân miền núi tiếp tục chật vật trong vòng luẩn quẩn thiên tai – nghèo đói.
