Khi thủ công truyền thống Việt cần một “nhà” mới
Thơ Heritage House là một không gian nghệ thuật thủ công đương đại được thiết kế để kết nối nghề thủ công truyền thống Việt với nhu cầu thưởng thức, sử dụng và trải nghiệm của công chúng trẻ, bằng cách đưa chất liệu, kỹ thuật và câu chuyện di sản vào những sản phẩm ứng dụng gắn với lối sống đô thị hiện nay. Mới đây, không gian nghệ thuật thủ công đương đại Thơ Heritage House chính thức ra mắt với mục tiêu rõ ràng: không để di sản nằm yên trong tủ kính, mà đặt nó vào tay người dùng hiện đại. Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội đang thúc đẩy câu chuyện di sản văn hóa hiện đại và thiết kế đô thị, đồng thời gợi lại bài toán mà nhiều nhà nghiên cứu đã nhấn mạnh: chúng ta không thiếu tài nguyên văn hóa, mà thiếu những hệ thống kết nối di sản với đời sống đương đại.
Thơ Heritage House: Khi mũi thêu kể chuyện phố phường và ký ức
Điểm thuyết phục nhất của Thơ Heritage House nằm ở cách không gian này dùng kỹ thuật thủ công truyền thống Việt để xây một ngôn ngữ thẩm mỹ mới cho công chúng trẻ. Trên nền nhung the, lụa tơ tằm và linen Nam Cao dệt tay, những chiếc túi xách thêu tay mang hình Chùa Một Cột, Cầu Thê Húc, Hồ Gươm, Vịnh Hạ Long, Chợ Bến Thành hay phố cổ Hội An, cùng với các mô-típ tranh dân gian Hàng Trống, Đông Hồ, khiến từng mũi thêu trở thành một câu chuyện văn hóa có thể cầm nắm. Khi quai túi chế tác từ đồng, bạc nguyên chất, bạc mạ vàng hoặc sừng tự nhiên khảm xà cừ, vẻ mộc của vật liệu tự nhiên gặp độ óng ánh của xà cừ, tạo nên thứ ngôn ngữ thị giác đủ quen để người trẻ không cảm thấy xa lạ, nhưng cũng đủ lạ để họ nhận thấy di sản vẫn còn nhiều điều để khám phá.
Không gian nghệ thuật thủ công như một lớp học trải nghiệm
Thơ Heritage House không chọn con đường thành một cửa hàng quà tặng, mà tự định vị như một không gian nghệ thuật thủ công nơi người xem được tiếp cận chất liệu, kỹ thuật chế tác và câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm. Theo định hướng của không gian, các hoạt động workshop thêu tay, giao lưu với nghệ nhân làng nghề, trình diễn kỹ thuật thủ công và chương trình trải nghiệm sẽ được tổ chức, giúp công chúng tiếp cận trực tiếp với quá trình tạo nên một sản phẩm. Đây là cách tiếp cận tương đồng với mô hình trải nghiệm ở Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, nơi mỗi nghề thủ công có thể trở thành lớp trải nghiệm, sản phẩm thời trang, quà tặng, học liệu hoặc câu chuyện số, nhưng nghệ nhân vẫn giữ vai trò chủ thể đối với tri thức và tính xác thực. Nếu chỉ dừng lại ở trưng bày, di sản sẽ bị đóng khung; khi biến thành trải nghiệm, nó mới thật sự bước vào đời sống.
Theo TS.KTS Nguyễn Thu Hạnh, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam với quy mô khoảng 1.544ha, gồm 7 khu chức năng và 4 cụm làng dân tộc, là một “kho tài nguyên văn hóa” đặc biệt cần được kết nối với thị trường thay vì chỉ là nơi để khách đến xem rồi rời đi. Câu phát biểu này là một lời nhắc trực tiếp cho các không gian như Thơ Heritage House: giá trị của không gian nghệ thuật thủ công không nằm ở diện tích hay số lượng sản phẩm, mà ở khả năng thiết kế trải nghiệm để công chúng ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và tiếp nhận sâu hơn các lớp nghĩa văn hóa sau mỗi lần sử dụng một món đồ thủ công.
Di sản văn hóa hiện đại: từ “kho tài sản” đến quy trình bảy bước
Để những không gian nghệ thuật thủ công như Thơ Heritage House không chỉ là điểm nhấn nhất thời, di sản văn hóa hiện đại cần một cơ chế hoạt động rõ ràng. Đề xuất về “Kho tài sản văn hóa 54 dân tộc” cho thấy con đường khả thi: mỗi tài sản văn hóa phải được xác định rõ giá trị, chủ thể, câu chuyện và khả năng chuyển hóa, rồi đi qua một quy trình bảy bước: tài sản, giải mã, sáng tạo, sản xuất, trải nghiệm, thị trường và tái đầu tư. Nếu áp dụng tư duy này, túi thêu Chùa Một Cột hay khăn thêu tay trên nền nhung và lụa tại Thơ Heritage House không chỉ là sản phẩm đẹp mắt, mà còn là kết quả của một quá trình đưa thủ công truyền thống Việt vào chuỗi giá trị đương đại, nơi một phần lợi ích cần được quay lại cho hoạt động bảo tồn, truyền dạy và sinh kế của cộng đồng.
Kết nối truyền thống – đương đại: điều công chúng trẻ đòi hỏi
Khi người trẻ ngày càng chú ý đến bản sắc cá nhân, những sản phẩm thủ công truyền thống Việt mang hơi thở đương đại – từ vòng cổ, trâm cài tóc, gương lược bằng sừng khảm xà cừ đến đồ dùng bằng bạc chạm khắc thủ công – có cơ hội trở thành lựa chọn tự nhiên trong đời sống hàng ngày. Việc đưa các kỹ thuật thủ công vào những sản phẩm có tính ứng dụng có thể tạo thêm cơ hội để nghề truyền thống tiếp cận thế hệ công chúng mới; đây cũng là cách để di sản không bị đóng khung trong quá khứ mà tiếp tục được sáng tạo và thích ứng với đời sống hiện đại. Nhưng để kết nối truyền thống đương đại không rơi vào thương mại hóa hời hợt, bốn quyền của cộng đồng và nghệ nhân – quyền tham gia, quyền được ghi nhận, quyền hưởng lợi và quyền bảo vệ tài sản văn hóa – phải được tôn trọng như một “luật chơi chung”. Khi đó, mỗi chiếc túi, mỗi món trang sức tại Thơ Heritage House không chỉ là hàng hóa, mà trở thành nhịp cầu giữa ký ức tập thể và phong cách sống của công chúng trẻ.
