FTA EU ASEAN là gì và vì sao đang trở thành ưu tiên?
FTA EU ASEAN là một hiệp định thương mại tự do tiềm năng giữa Liên minh châu Âu và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, nhằm giảm thuế quan, mở rộng tiếp cận thị trường và tăng cường hợp tác kinh tế châu Âu với khu vực thương mại Đông Nam Á trong bối cảnh bất ổn địa chính trị toàn cầu ngày càng gia tăng. Theo đó, EU không chỉ tìm kiếm một thỏa thuận đơn thuần về cắt giảm thuế mà còn muốn tạo dựng một cấu trúc đàm phán thương mại khu vực mới, nơi ASEAN trở thành mắt xích quan trọng trong chiến lược hướng sang châu Á - Thái Bình Dương. Đây chính là thông điệp chính trị rõ ràng: EU không chấp nhận bị động trước thay đổi địa kinh tế mà chủ động mở rộng mạng lưới đối tác để bảo vệ lợi ích dài hạn.
Từ thỏa thuận EU–Philippines tới tầm nhìn FTA EU ASEAN
Bước tiến với Philippines là mảnh ghép cụ thể cho tham vọng FTA EU ASEAN. EU và Philippines khởi động đàm phán thương mại từ năm 2016, bị đình trệ năm 2017 và chỉ nối lại năm 2024, ngay trước khi Donald Trump bắt đầu nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ thứ hai. Ngày 22/9, hai bên đạt được thỏa thuận đáng kể về một hiệp định thương mại, dự kiến bao phủ hơn 97% thương mại song phương và xóa bỏ hơn 94% số dòng thuế. Việc Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen dự kiến tới Philippines để tham dự lễ ký kết cho thấy đây là một ưu tiên chính trị, không chỉ là thỏa thuận kỹ thuật. "Thỏa thuận đang được hình thành dự kiến bao phủ hơn 97% thương mại song phương" là thông điệp cho thấy EU muốn dùng các hiệp định song phương như Philippines, Indonesia hay Thái Lan làm nền để tiến tới một FTA EU ASEAN rộng hơn.
Địa chính trị biến động: vì sao EU cần ASEAN lúc này?
EU chủ động tăng tốc hợp tác kinh tế châu Âu với ASEAN vì cảm nhận rõ áp lực từ bất ổn địa chính trị toàn cầu. Các chính sách thuế quan từ Mỹ cùng những xung đột địa chính trị kéo dài khiến trật tự thương mại truyền thống lung lay, buộc châu Âu phải mở rộng mạng lưới đối tác để củng cố vị thế và lợi thế cạnh tranh. Chiến lược hướng sang khu vực APAC của EU không còn mang tính biểu tượng mà đã trở thành ưu tiên trong nhiệm kỳ thứ hai của bà von der Leyen, với mục tiêu củng cố sự hiện diện và vai trò chiến lược của EU tại khu vực năng động nhất thế giới. Ủy viên Thương mại Maros Sefcovic khẳng định EU đang tích cực thúc đẩy quan hệ thương mại với Đông Nam Á, đạt tiến triển với Thái Lan, tăng hợp tác với Malaysia, sau những bước tiến với Indonesia và Philippines. Đây là sự dịch chuyển chiến lược có chủ đích, đặt ASEAN vào trung tâm bản đồ đối tác của EU.
Cơ hội xuất khẩu và đầu tư cho Đông Nam Á
Nếu một FTA EU ASEAN thành hình, lợi ích tiềm năng cho thương mại Đông Nam Á là rõ ràng. Các thỏa thuận song phương như EU–Philippines đang mở thêm triển vọng cho quan hệ kinh tế giữa châu Âu và ASEAN, tạo nền tảng cho khung FTA khu vực rộng hơn. Đối với EU, đây là cơ hội cho nhà sản xuất ô tô, doanh nghiệp công nghiệp và nông dân châu Âu; đối với Philippines, đó là cửa ngõ để khai thác tốt hơn nguồn khoáng sản quan trọng và tiếp cận thị trường châu Âu. Về dài hạn, ASEAN có thể tận dụng FTA EU ASEAN để đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, thu hút thêm dòng vốn đầu tư và nâng vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo dữ liệu của Hội đồng Kinh doanh EU-ASEAN, khoảng 60% lãnh đạo doanh nghiệp châu Âu tin rằng ASEAN sẽ mang lại những cơ hội kinh tế đáng kể nhất trong 5 năm tới, khoảng 80% dự kiến gia tăng hoạt động thương mại và đầu tư tại khu vực.
Thách thức và bài toán chính trị cho một FTA khu vực
Dù cơ hội lớn, FTA EU ASEAN không phải con đường bằng phẳng. Ngay chính thỏa thuận với Philippines vẫn còn vướng các quy định về mua sắm công của EU, có thể hạn chế khả năng tiếp cận những lĩnh vực xanh và sử dụng nhiều năng lượng đối với quốc gia chưa có thỏa thuận mua sắm công. Các vấn đề nhân quyền cũng là rào cản: một số tổ chức phi chính phủ cho rằng tình hình tại Philippines chưa phù hợp với hình ảnh EU là người bảo vệ giá trị dân chủ trong các văn kiện như Hiệp ước Lisbon. Lịch sử đàm phán với ASEAN không suôn sẻ; tiến trình khởi động từ năm 2007 từng bị ảnh hưởng bởi vấn đề nhân quyền khi Myanmar trấn áp biểu tình. Hai bên đặt mục tiêu hoàn tất và ký kết thỏa thuận EU–Philippines chậm nhất vào năm 2027, sau đó cần được từng quốc gia thành viên EU phê chuẩn. Rõ ràng, động lực chính trị mạnh mẽ là điều kiện tiên quyết nếu ASEAN và EU muốn biến tham vọng FTA khu vực thành kết quả thực tế.
