Khi ký ức thành phố đi vào ống kính người trẻ
Phong trào nhiếp ảnh giới trẻ tại Hà Nội và các đô thị lân cận là hiện tượng những người trẻ dùng hình ảnh, âm thanh và không gian nghệ thuật để ghi lại nhịp sống, ký ức và di sản thành phố qua ảnh, đồng thời bày tỏ góc nhìn thanh niên trước sự đổi thay của cảnh quan đô thị và đời sống văn hóa. Từ triển lãm ảnh Hà Nội như Humanoid mùa 9 “Lữ Thanh” đến không gian đa chất liệu của “Thấu”, điều dễ thấy là người trẻ không chấp nhận đứng ngoài câu chuyện di sản. Họ đi vào phố xá, lớp học, khu tập thể, thậm chí những ngõ nhỏ vô danh, để xây nên một kho lưu trữ cảm xúc bằng ảnh, tranh, tương tác số. Đó không còn là thú vui chụp ảnh, mà là một thái độ sống: ghi lại thành phố trước khi nó thay đổi quá nhanh.
Humanoid “Lữ Thanh”: Hà Nội như một bản nhạc đang chuyển mình
Humanoid mùa 9 với chủ đề “Lữ Thanh” không chỉ là một triển lãm ảnh Humanoid, mà là tuyên ngôn của thế hệ trẻ về cách cảm thành phố bằng mắt và tai. Humanoid – dự án nhiếp ảnh nghệ thuật thường niên của CLB Humans of Hanoi - Amsterdam High School (HoHA) – đặt sứ mệnh đưa những vẻ đẹp bình dị của Hà Nội đến gần cộng đồng. Ở “Lữ Thanh”, mỗi khung hình là một “thanh âm” của đất kinh kỳ, nơi dấu vết quá khứ gặp nhịp sống đương đại. Không gian được dựng như một “tiệm băng đĩa”, coi từng bức ảnh là chiếc đĩa than lưu ký ức Hà thành, còn người xem trở thành “nhà sưu tầm” cảm xúc. Theo một bài viết mô tả, "Thông qua sự kết hợp giữa nhiếp ảnh, không gian nghệ thuật và các hoạt động trải nghiệm, Humanoid mùa 9 đã tạo nên một điểm gặp gỡ giữa những người trẻ và những câu chuyện về Hà Nội".
Điều đáng nói là cuộc đua nhiếp ảnh – phần lõi của dự án – buộc các nhóm trẻ phải bước ra khỏi vùng an toàn, đi tìm góc khuất của phố phường, giải mã câu chuyện sau mỗi gánh hàng rong, mỗi ô cửa cũ. Kết quả là di sản thành phố qua ảnh không còn bị đóng khung ở những biểu tượng quen thuộc, mà lan sang đời sống thường ngày: hàng nước vỉa hè, nhịp giao ca công nhân, sự lặng im của một tập thể cũ. Hoạt động chụp film Polaroid tại triển lãm cho phép khán giả mang về các khoảnh khắc tức thời, biến ký ức cá nhân thành phần nối dài của ký ức tập thể. Đó là cách góc nhìn thanh niên tự tin chen vào dòng kể chuyện Hà Nội, không cầu kỳ, nhưng rất gần và rất thật.
“Thấu” ở Hải Phòng: đa chiều hóa góc nhìn cuộc sống của bạn trẻ
Nếu Hà Nội có Humanoid thì Hải Phòng có “Thấu” – một không gian cho thấy giới trẻ không chỉ chụp mà còn vẽ, thiết kế và trình chiếu cuộc sống bằng nhiều chất liệu khác nhau. Triển lãm do Artaholic Club, Trường THPT Chuyên Trần Phú thực hiện, tiếp nối chuỗi “Lặng”, “Vi họa”, “Chạm”, “Hương mộng - Kí ức tuổi thơ”, và thu hút hơn 26.000 lượt tương tác trong 1 tháng ra mắt. Lấy cảm hứng từ hiện tượng “Parallax” – sự chuyển điểm nhìn khi quan sát một vật thể – “Thấu” chủ ý khích lệ mỗi người tự dịch chuyển lăng kính của mình. 40 tranh truyền thống và 10 tranh vẽ số được trưng bày như một chiếc kính vạn hoa, nơi người xem không chỉ nhìn đời qua mắt tác giả, mà còn soi lại chính mình. Triển lãm hình thành một vùng an toàn để bạn trẻ thử nghiệm, sai, học và khẳng định bản sắc.
Dù trọng tâm là hội họa, “Thấu” vẫn mang tinh thần chung với phong trào nhiếp ảnh giới trẻ: dùng hình ảnh để kể những mẩu chuyện nhỏ nhưng giàu chất liệu đời sống. Hệ thống trình chiếu kỹ thuật số đưa tranh vào không gian số, biến trải nghiệm xem triển lãm thành hành trình tương tác – nơi ánh sáng, âm thanh, thiết bị và đường nét cùng nhau tạo cảm xúc. Hoạt động vẽ henna, ghi lưu bút cho người trẻ quyền để lại dấu tay cụ thể lên một sự kiện nghệ thuật, thay vì chỉ đứng ngoài chụp ảnh kỷ niệm. Khi một trường chuyên phổ thông tổ chức được chuỗi triển lãm ổn định, điều đó cho thấy năng lượng sáng tạo ở tuổi học trò không hề nhỏ; vấn đề là người lớn có sẵn lòng để những góc nhìn thanh niên ấy va chạm với thực tế đô thị hay không.
Công nghệ, sáng tạo và xu hướng lưu giữ di sản đô thị bằng hình ảnh
Điểm chung đáng chú ý giữa Humanoid “Lữ Thanh” và “Thấu” là sự kết hợp tự nhiên giữa công nghệ hiện đại và tầm nhìn sáng tạo của thế hệ trẻ. Ở Hải Phòng, các tác phẩm truyền thống song hành cùng tranh vẽ số, được trình chiếu trên hệ thống thiết bị kỹ thuật số để khán giả vừa ngắm, vừa cảm nhận. Ở Hà Nội, nhiếp ảnh được đặt trong không gian sắp đặt kiểu “tiệm băng đĩa”, kèm workshop nhựa co nhiệt, bảng lời nhắn và chụp film Polaroid, tạo ra trải nghiệm đa chiều chứ không chỉ xem rồi về. Xu hướng này cho thấy di sản thành phố qua ảnh đang dịch chuyển từ album lưu niệm sang những “hệ sinh thái” nghệ thuật, nơi người xem chủ động thêm ký ức của mình vào. Thành phố vì thế không còn là bối cảnh tĩnh, mà là nhân vật có đời sống, có tiếng nói, được đàm phán liên tục giữa quá khứ và tương lai.
Khi giới trẻ tự tổ chức triển lãm, họ thiết lập luật chơi mới cho nhiếp ảnh giới trẻ: ảnh không chỉ đẹp mà phải nói được vấn đề. Cảnh quan đô thị xuất hiện với cả mặt dễ chịu lẫn khuyết thiếu; những khoảng trống trong quy hoạch, những con phố đang dần mất nếp cũ, những góc công viên bị lãng quên… đều có chỗ trong khung hình. Thay vì chỉ than tiếc, họ lưu lại, đặt câu hỏi, gửi cảm xúc lên tường, lên giấy, lên nền số. Đây là cách thế hệ mới tham gia bảo vệ di sản: không ồn ào, nhưng dai dẳng. Bởi một thành phố được chụp lại, vẽ lại, kể lại nhiều lần, sẽ khó bị xóa khỏi trí nhớ tập thể. Và khi ký ức tập thể ấy do người trẻ kiến tạo, tương lai đô thị cũng được viết lại từ chính góc nhìn thanh niên.
Kết luận: Thành phố cần được nhìn bằng mắt của người sẽ sống ở đó lâu nhất
Từ Humanoid “Lữ Thanh” đến “Thấu”, dễ thấy một điều: thế hệ trẻ không chờ ai trao quyền kể chuyện thành phố, họ tự lấy quyền đó bằng máy ảnh, cọ vẽ và màn hình. Những triển lãm này không hoàn hảo, nhưng chính sự vụng về, đa thanh, đôi khi lộn xộn lại làm nên chân dung trung thực của Hà Nội, Hải Phòng trong mắt người trẻ. Khi họ biến trải nghiệm nghệ thuật thành điểm gặp gỡ cộng đồng, di sản văn hóa được kéo ra khỏi sách vở và đặt vào đời sống hàng ngày. Thành phố nào cũng cần một kho lưu trữ ký ức, và không ai phù hợp để xây kho đó hơn những người sẽ sống với nó lâu nhất: giới trẻ. Việc của chúng ta là coi nhiếp ảnh giới trẻ và các không gian nghệ thuật thanh niên như một phần chính thức của cuộc đối thoại về tương lai đô thị, thay vì một sân chơi bên lề.
