Gia Bình: từ bản vẽ của SOM đến tham vọng đầu mối hàng không mới
Sân bay Gia Bình là một dự án cảng hàng không quốc tế cấp 4F với nhà ga sân bay lấy cảm hứng từ cảnh quan sông nước Việt Nam, được một tập đoàn kiến trúc Mỹ thiết kế nhằm phục vụ tới hàng chục triệu hành khách mỗi năm và trở thành đầu mối hàng không, logistics mới của vùng Thủ đô. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng lớn, mà là tuyên bố chính trị–kinh tế: Việt Nam muốn bước vào nhóm quốc gia có kiến trúc sân bay mang chuẩn quốc tế, do các tên tuổi hàng đầu thế giới tham gia. Ngày 23/9, phương án thiết kế nhà ga hành khách Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được giới thiệu tại Passenger Terminal Expo Asia ở Singapore, trong phiên riêng với chủ đề “Gia Binh International Airport – Uplift Vietnam's Aviation Infrastructure”. Việc một dự án còn trên giấy đã có mặt ở diễn đàn khu vực cho thấy Việt Nam không xây sân bay chỉ để đáp ứng nhu cầu nội địa, mà để gửi tín hiệu: chúng ta muốn trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới hàng không quốc tế.
Nhà ga của “những khu vườn nước”: khi kiến trúc Mỹ đọc ngôn ngữ Việt Nam
Điểm đáng nói nhất ở sân bay Gia Bình là cách một hãng kiến trúc Mỹ – Skidmore, Owings & Merrill (SOM) – chọn kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ thiết kế quốc tế. Thay vì một khối nhà ga công nghiệp quen thuộc, SOM đặt tên phương án là “The Terminal of Water Gardens”, biến nước thành trục tổ chức không gian, dẫn dắt hành trình hành khách từ lúc đặt chân đến sân bay cho đến khi lên máy bay. Theo mô tả, kiến trúc và cảnh quan được nối thành chuỗi không gian trong nhà – ngoài trời liên tục, mỗi chặng di chuyển gắn với một trải nghiệm khác nhau xoay quanh yếu tố nước. Đây là cách tiếp cận đáng hoan nghênh: kiến trúc sân bay không còn là “cái vỏ” kỹ thuật, mà là trải nghiệm văn hóa. SOM tích hợp kiến trúc và kỹ thuật ngay từ đầu, dùng công cụ thiết kế số và quy hoạch mô-đun để tối ưu xây dựng, vận hành và cho phép công trình thích ứng khi lưu lượng hành khách hoặc công nghệ hàng không thay đổi. Nếu được triển khai đúng, Gia Bình có thể trở thành ví dụ hiếm hoi ở Việt Nam nơi bản sắc địa phương và chuẩn quốc tế gặp nhau trong một nhà ga sân bay.
Quy mô gần 200.000 tỷ đồng và tham vọng kết nối 50 triệu hành khách
Sân bay Gia Bình được đầu tư tại Bắc Ninh, cách trung tâm Hà Nội khoảng 45 km, với tổng mức đầu tư dự kiến 196.378 tỷ đồng qua hai giai đoạn – một con số cho thấy đây là một trong những dự án hạ tầng hàng không lớn nhất nước. Theo hồ sơ, giai đoạn đến năm 2030 dự kiến hoàn thiện hai đường cất hạ cánh, nhà ga hành khách, nhà ga VIP cùng hệ thống kỹ thuật và logistics, đáp ứng công suất khoảng 30 triệu hành khách và 1,6 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Đến năm 2050, dự án được định hướng mở rộng lên bốn đường cất hạ cánh, nâng công suất lên 50 triệu hành khách và 2,5 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Một câu trích dẫn đáng chú ý là: “Gia Bình còn được định hướng trở thành trung tâm vận tải hàng hóa, logistics và bảo dưỡng, sửa chữa máy bay, góp phần hình thành một đầu mối hàng không mới cho vùng Thủ đô và khu vực kinh tế trọng điểm phía Bắc.” Nếu đạt được các mốc này, tác động lên người dùng sẽ rất trực tiếp: thêm lựa chọn đường bay quốc tế, giảm tải cho các sân bay hiện hữu, và mở ra cơ hội logistics hàng không cho doanh nghiệp miền Bắc. Nhưng quy mô lớn cũng đồng nghĩa áp lực: chậm tiến độ hay thiết kế không linh hoạt sẽ biến tham vọng thành gánh nặng.
Từ căn cứ không quân Mỹ đến đường băng thứ hai ở Phù Cát
Để hiểu hợp tác hạ tầng Việt–Mỹ trong hàng không hôm nay, cần nhìn lại Phù Cát – sân bay hơn 60 năm tuổi từng là căn cứ không quân quan trọng của Mỹ tại miền Trung trong thời chiến. Sau 1975, nơi đây trở thành trung tâm huấn luyện phi công tiêm kích, rồi mở khai thác dân dụng từ 1984, dần trở thành đầu mối hàng không phục vụ Bình Định và khu vực lân cận. Hiện nay, dự án đầu tư xây dựng đường cất hạ cánh số 2 cùng các công trình đồng bộ tại khu bay Cảng hàng không Phù Cát có tổng mức đầu tư khoảng 3.245 tỷ đồng, do Ban Quản lý dự án giao thông và dân dụng tỉnh Gia Lai làm chủ đầu tư, khởi công từ tháng 8/2025. Phần mặt đường bê tông xi măng đã hoàn thành, công tác bay kiểm tra, hiệu chuẩn cho thấy kết quả cơ bản đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, chuẩn bị đưa vào khai thác. Đường băng mới dài 3.048 m, rộng 45 m, thiết kế khai thác máy bay Code C như Airbus A320, A321 và tương đương, và trong trường hợp cần thiết có khả năng tiếp nhận máy bay Code E. Việc có thêm đường cất hạ cánh thứ hai được kỳ vọng tăng tính linh hoạt trong tổ chức khai thác bay, mở thêm dư địa để Phù Cát mở rộng mạng bay, trong đó có các chuyến charter đưa khách quốc tế đến Gia Lai.
Tác động đến người dùng và câu hỏi cho tương lai kết nối hàng không
Điểm chung giữa sân bay Gia Bình và dự án đường băng thứ hai ở Phù Cát là cách Việt Nam dùng chuẩn kỹ thuật và công nghệ quốc tế để giải bài toán kết nối hàng không. Ở Phù Cát, đường cất hạ cánh mới cùng hệ thống công trình đồng bộ được kỳ vọng không chỉ tăng khả năng đáp ứng nhu cầu bay, mà còn mở thêm dư địa phát triển mạng lưới hàng không và kết nối du lịch địa phương. Theo quy hoạch, sân bay này hướng tới công suất 5 triệu hành khách và 12.000 tấn hàng hóa mỗi năm giai đoạn 2021–2030, xây mới nhà ga hành khách T3 công suất khoảng 3,5 triệu khách/năm, và đến 2050 nâng lên 7 triệu hành khách, 27.000 tấn hàng hóa mỗi năm. Ở Gia Bình, cách tiếp cận kiến trúc–kỹ thuật tích hợp của SOM dùng công cụ thiết kế số và quy hoạch mô-đun nhằm cho phép nhà ga thích ứng khi lưu lượng hành khách hoặc công nghệ hàng không thay đổi. Về phía người dùng, điều này có nghĩa là trải nghiệm sân bay có thể được mở rộng, điều chỉnh mà không phải “đập đi xây lại” như nhiều nhà ga cũ. Câu hỏi đặt ra cho tương lai là: Việt Nam có đủ năng lực quản lý, vận hành để biến các bản vẽ chuẩn quốc tế thành hạ tầng sống, linh hoạt và phục vụ tốt cả hành khách nội địa lẫn quốc tế, hay không.
