Khi hào quang tắt đèn: Một đời nghệ sĩ đổi lấy chuyến xe ôm tuổi 77
Câu chuyện về nghệ sĩ cải lương Ngọc Xuân Hương – người ở tuổi 77 vẫn phải chạy xe ôm, nuôi con gái 58 tuổi mắc bệnh động kinh trong căn nhà trọ cấp 4, là lát cắt chua xót về thân phận nghệ sĩ cải lương tuổi già giữa khó khăn kinh tế nghệ sĩ và gánh nặng chăm sóc con bệnh.
Nghệ sĩ Ngọc Xuân Hương – vợ đầu của NSND Thanh Tuấn – từng đứng trên sân khấu cải lương với những vai đào chính, nay hiện lên trong bộ áo khoác cũ, chở học sinh, chở mấy bà bạn già ra chợ để kiếm từng đồng. Ở tuổi 77, sức khỏe đã suy giảm vì huyết áp và tim mạch, nhưng bà vẫn buộc phải lao động vì không có lương hưu, không nhà cửa, “gần như chẳng có gì trong tay” sau khi giải nghệ năm 1992. Câu chuyện không chỉ là bi kịch cá nhân, mà là lời cảnh tỉnh về cách xã hội đã đãi ngộ những người giữ di sản âm nhạc truyền thống.
Từ đào chính Bùi Thị Xuân đến người thuê trọ 2,5 triệu một tháng
Ngọc Xuân Hương vào nghề từ năm 13 tuổi, theo đoàn Phước Trung, 16 tuổi đã lên đào chính – một hành trình sớm hiến trọn tuổi trẻ cho sân khấu cải lương. Bà từng hóa thân thành nữ tướng Bùi Thị Xuân trong vở “Nữ tướng cờ đào” của đoàn Sài Gòn 2, diễn cùng nghệ sĩ Diệu Hiền, và tham gia vở “Nam Sanh – Xuân Hương” năm 1969 cùng NSND Thanh Tuấn. Đó là những vai diễn góp vào di sản âm nhạc truyền thống mà khán giả từng trân trọng.
Thế nhưng, những năm tháng đi hát, bà gửi hết tiền về phụ cha mẹ xây nhà, để rồi sau này nhà được chia cho các em, còn bà cả đời đi ở trọ. Hiện hai mẹ con thuê căn nhà trọ cấp 4 giá 2,5 triệu đồng mỗi tháng, bao gồm điện nước. Tới năm 1992, bà giải nghệ, không lương hưu, phải ra chợ bán xe, bán phụ tùng, và bây giờ là chạy xe ôm, nhận may thảm khoảng 30.000 đồng mỗi tấm, mất hai đến ba ngày mới xong. Câu hỏi đặt ra: một nền nghệ thuật từng nở rộ, vì sao không giữ nổi tuổi già cho người đã hiến cả đời mình?
Gánh nặng chăm sóc con bệnh: Nghĩa vụ làm mẹ và nỗi cô đơn hệ thống
Trung tâm cuộc đời Ngọc Xuân Hương hiện nay không còn là sân khấu, mà là căn phòng trọ nơi bà túc trực bên con gái 58 tuổi bị động kinh. Người con từng là thợ may giỏi, nhưng sau cú va chạm với chiếc xích lô, một tháng sau phát bệnh, từ năm 23 tuổi đến nay. “Có một đêm nó giật đến 7 lần, tôi thức tới sáng luôn” – lời kể ấy không chỉ là nỗi cực khổ cá nhân, mà là minh chứng cho cách một người mẹ gánh thay cả phần trách nhiệm lẽ ra phải có của hệ thống y tế và an sinh.
Những ngày tháng hiện tại của bà “chủ yếu xoay quanh việc chạy xe kiếm tiền, may thảm và chăm sóc con gái”. Bà không dám cho con làm gì, luôn phải kề bên vì mỗi ngày có thể lên cơn động kinh hai lần, chân tay co quắp, giật liên hồi. Ở đây, chăm sóc con bệnh không chỉ là bổn phận gia đình, mà phản chiếu một thực tế: với bệnh mạn tính, người nghèo và người già gần như không có lối thoát ngoài việc tự xoay xở. Nghĩa vụ làm mẹ của một nghệ sĩ cải lương tuổi già đang bù đắp khoảng trống mà chính sách chưa lấp đầy.
Thanh Tuấn, nghĩa tình còn lại và di sản nghệ thuật gia đình
Trong câu chuyện buồn này, điểm sáng hiếm hoi là thái độ trách nhiệm của NSND Thanh Tuấn. Dù đã chia tay hơn 50 năm, ông vẫn lo cho con gái, gửi tiền mua thuốc, chi viện phí mỗi khi con phát bệnh. Thi thoảng, ông dẫn con đi hát cùng “gọi là đi chơi cho vui” – một cách nối lại sợi dây gia đình bằng âm nhạc, dù họ không còn chung một mái nhà.
Sự gắn bó giữa hai nghệ sĩ từng song hành trên sân khấu – từ vở “Nam Sanh – Xuân Hương” đến đời sống riêng – cho thấy di sản âm nhạc truyền thống không chỉ nằm trong băng đĩa, mà trong những mối quan hệ gia đình được định hình bởi nghệ thuật. Thế nhưng, di sản ấy đang bị đe dọa khi người giữ lửa phải chạy xe ôm, may thảm để sống. Nếu xã hội tiếp tục thờ ơ, những câu chuyện như của Ngọc Xuân Hương sẽ lặp lại: nghệ sĩ cải lương tuổi già mang theo ký ức sân khấu xuống những con ngõ nghèo, thay vì được gìn giữ và tôn trọng như vốn liếng văn hóa chung.
Chúng ta mắc nợ những người giữ lửa cải lương
Hình ảnh một nghệ sĩ cải lương tuổi già, từng là đào chính, nay chở khách trong con hẻm hẹp để nuôi con bệnh, là lời nhắc nhở đau đớn rằng chúng ta đang mắc nợ những người giữ lửa di sản âm nhạc truyền thống. Tới năm 1992 bà giải nghệ, “không lương hưu, không nhà cửa, gần như chẳng có gì trong tay” – đó không phải là kết cục xứng đáng cho một người đã góp phần vào ký ức nghệ thuật của cả một thế hệ.
Câu chuyện của Ngọc Xuân Hương chỉ là một trong nhiều trường hợp cho thấy thực trạng khó khăn kinh tế nghệ sĩ cải lương thế hệ cũ: hết hào quang là đối mặt vật lộn mưu sinh, đặc biệt khi kèm theo gánh nặng chăm sóc con bệnh. Nếu không có cơ chế đãi ngộ tử tế, hỗ trợ y tế và an sinh cho văn nghệ sĩ cao tuổi, chúng ta đang âm thầm đẩy họ ra khỏi bức tranh văn hóa, chỉ còn nhớ tiếng hát mà quên người hát. Và như thế, mỗi chuyến xe ôm của bà không chỉ chở khách, mà còn chở theo sự hối lỗi muộn màng của cả cộng đồng.
