Từ một phần mềm mới đến nền tảng dữ liệu khoa học quốc gia sống động
Hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là nền tảng dữ liệu khoa học tập trung, liên thông và chuẩn hóa, được thiết kế để kết nối nhiệm vụ nghiên cứu, công bố khoa học, tổ chức, nhân lực và thống kê, tạo thành một nguồn tài nguyên dữ liệu thống nhất, đúng, đủ, sạch và có khả năng chia sẻ cho quản lý nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Điểm quan trọng là hệ thống được Bộ Khoa học và Công nghệ chính thức đưa vào vận hành trong lễ ra mắt với sự phát biểu của Thứ trưởng Lê Xuân Định, đánh dấu một bước ngoặt về cách chúng ta nhìn nhận dữ liệu khoa học: không còn là phụ lục hành chính, mà là hạ tầng cốt lõi cho đổi mới sáng tạo Việt Nam. Thứ trưởng nhấn mạnh giá trị của hệ thống không nằm ở việc có phần mềm hiện đại, mà ở chất lượng dữ liệu, khả năng kết nối và hiệu quả thực tế – một thông điệp cho thấy mục tiêu dài hạn không phải là "có hệ thống", mà là thay đổi tư duy làm khoa học và quản lý.
Nguyên tắc ‘cập nhật một lần, sử dụng nhiều lần’: Lợi thế thời gian cho nhà nghiên cứu và doanh nghiệp
Nếu phải chọn một khẩu hiệu thể hiện tinh thần của hệ thống thông tin quốc gia mới, đó chính là nguyên tắc “cập nhật một lần, sử dụng nhiều lần”. Thay vì để mỗi cơ quan, mỗi đề tài khoa học tự xây kho dữ liệu riêng lẻ, yêu cầu nhà nghiên cứu và doanh nghiệp lặp lại khai báo thông tin, hệ thống hướng tới việc hình thành một nguồn dữ liệu dùng chung, liên thông trên nền kiến trúc dữ liệu của Chính phủ và của Bộ. Ở góc độ thực dụng, điều này đồng nghĩa với việc giảm thời gian và chi phí vô hình cho các bên tham gia hệ sinh thái khoa học công nghệ. Khi dữ liệu đã được hình thành, chuẩn hóa và liên thông, cơ quan nhà nước phải khai thác nguồn này để giảm thủ tục hành chính, thay vì tiếp tục yêu cầu người dân, doanh nghiệp và nhà khoa học cung cấp lại những thông tin mà cơ quan quản lý đã có. Đây là một thay đổi tư duy quan trọng: dữ liệu không chỉ phục vụ kiểm soát, mà phải phục vụ tiện ích người dùng.
Chuẩn hóa dữ liệu và quản trị theo vòng đời: Từ hồ sơ giấy đến tài sản số có thể phân tích
Hệ thống chỉ thực sự trở thành nền tảng dữ liệu khoa học khi dữ liệu được coi là tài sản, không phải là gánh nặng nhập liệu. Thứ trưởng Lê Xuân Định yêu cầu dữ liệu phải thường xuyên được cập nhật, chuẩn hóa, làm sạch và xác thực, bảo đảm các tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sâu, thống nhất, dùng chung và có khả năng chia sẻ”. Điều này đặt ra một tiêu chuẩn quốc gia mới cho quản trị dữ liệu khoa học công nghệ. Cùng lúc, cách quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ cũng được yêu cầu chuyển từ theo dõi từng nhiệm vụ sang quản trị dữ liệu theo toàn bộ vòng đời – từ đề xuất, tuyển chọn, phê duyệt, triển khai, đánh giá, nghiệm thu đến tác động của kết quả nghiên cứu. Theo Giám đốc Quỹ NAFOSTED Đào Ngọc Chiến, khi có dữ liệu đầy đủ về toàn bộ vòng đời nhiệm vụ, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở xác định ưu tiên, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả đầu tư cho khoa học công nghệ. Đây không chỉ là cải cách kỹ thuật, mà là bước dịch chuyển sang quản lý dựa trên bằng chứng và phân tích dữ liệu khoa học.
Kết nối hàng triệu dữ liệu và cơ hội cho phân tích dữ liệu, AI trong quản lý khoa học công nghệ
Ở quy mô vận hành, hệ thống đã bước đầu hình thành khả năng quản lý tập trung và hội tụ khối lượng lớn dữ liệu về nhiệm vụ khoa học và công nghệ, công bố khoa học, tổ chức, nhân lực và thống kê khoa học công nghệ. Đồng thời, hệ thống kết nối, chia sẻ hàng triệu dữ liệu từ các hệ thống nghiệp vụ của Bộ trong các lĩnh vực sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn – đo lường – chất lượng, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, công nghệ cao, chuyển giao công nghệ và các nguồn thông tin trong nước, quốc tế. Với một nền dữ liệu đồng bộ, toàn diện như vậy, việc áp dụng các phương pháp khai phá, phân tích dữ liệu khoa học và sau đó là AI không còn là viễn cảnh xa vời. Dữ liệu chỉ có giá trị khi được kết nối, chuẩn hóa, chia sẻ, phân tích và chuyển hóa thành tri thức. Khi được khai thác thông qua các công cụ như khai phá dữ liệu, nguồn dữ liệu này có thể tiếp tục tạo ra những giá trị mới: từ đánh giá chính sách khoa học công nghệ, gợi ý hướng nghiên cứu ưu tiên, đến tìm kiếm công nghệ và chuyên gia phù hợp cho doanh nghiệp. Nói cách khác, nền tảng dữ liệu khoa học là bước chuẩn bị hạ tầng cho làn sóng ứng dụng AI trong quản trị và đổi mới sáng tạo Việt Nam.
Từ hạ tầng dữ liệu đến hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: Ai phải làm gì tiếp theo?
Một hệ thống thông tin quốc gia, dù được xây dựng công phu, sẽ vô nghĩa nếu dữ liệu không “sống”. Thứ trưởng Lê Xuân Định thẳng thắn nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu, giá trị của hệ thống phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu và hiệu quả khai thác. Cục Thông tin, Thống kê khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được đề nghị phối hợp với các cục chuyên ngành và Quỹ NAFOSTED để xây dựng cơ chế, hệ thống tập hợp đầy đủ dữ liệu từ các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, đồng thời tập trung làm sạch, chuẩn hóa khối dữ liệu lớn chuyển từ các hệ thống đã vận hành nhiều năm. Ở phía người dùng, nhà khoa học cần coi dữ liệu tạo ra trong quá trình nghiên cứu là sản phẩm có giá trị, được chuẩn hóa, lưu trữ, cập nhật và sẵn sàng chia sẻ, tái sử dụng. Doanh nghiệp phải chủ động sử dụng hệ thống để tìm kiếm công nghệ, chuyên gia và kết quả nghiên cứu có khả năng ứng dụng. Cơ quan quản lý phải từ bỏ thói quen xây hệ thống dữ liệu riêng lẻ, nghiêm túc thực hiện nguyên tắc “cập nhật một lần, sử dụng nhiều lần”. Chỉ khi mỗi bên thay đổi cách làm việc, hệ thống thông tin quốc gia mới trở thành nền tảng dữ liệu khoa học sống động, thúc đẩy đổi mới sáng tạo chứ không chỉ là một kho lưu trữ điện tử.
