Hệ thống dữ liệu khoa học quốc gia: từ lễ ra mắt đến tham vọng thay đổi cuộc chơi
Hệ thống dữ liệu khoa học quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là một nền tảng số dùng chung, tập trung và liên thông, cho phép kết nối, tích hợp, quản lý và khai thác dữ liệu về tổ chức khoa học, nhà khoa học, nhiệm vụ nghiên cứu, công bố khoa học cùng nhiều hoạt động sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn, đo lường chất lượng, doanh nghiệp khoa học – công nghệ và khởi nghiệp để phục vụ quản lý, nghiên cứu và ứng dụng trên phạm vi toàn quốc. Điều đáng nói là hệ thống này không xuất hiện như một trang web tra cứu khô khan, mà được Bộ Khoa học và Công nghệ xác định là một mảnh ghép hạ tầng dữ liệu cốt lõi cho nền tảng đổi mới sáng tạo của quốc gia. Sáng 11/9, Bộ tổ chức lễ ra mắt Hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tại địa chỉ https://sti.gov.vn, đánh dấu việc nền tảng chính thức đi vào vận hành. Việc đưa hệ thống vào hoạt động là thông điệp rõ ràng: quản lý khoa học không còn chỉ là kiểm soát đề tài, mà phải dựa trên dữ liệu và tác động.
Bên trong kho dữ liệu: 137 chỉ tiêu thống kê và hàng triệu bản ghi không chỉ để ngắm
Nếu coi hệ thống dữ liệu khoa học là một kho, thì đây là kho không dành cho việc cất giữ, mà dành cho khai thác. Nền tảng cung cấp dữ liệu thống kê với 137 chỉ tiêu thống kê ngành khoa học và công nghệ cùng 17 chỉ tiêu thống kê quốc gia trong lĩnh vực – một con số đủ lớn để bất kỳ nhà hoạch định chính sách nghiêm túc phải chú ý. Đến thời điểm ra mắt, hệ thống đã quản lý tập trung thông tin về nhiệm vụ khoa học và công nghệ, công bố khoa học, tổ chức, nhân lực và thống kê; đồng thời kết nối hàng triệu dữ liệu từ các hệ thống nghiệp vụ như sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn – đo lường – chất lượng, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và chuyển giao công nghệ. Theo cơ quan phụ trách thông tin và thống kê, mục tiêu không phải dừng ở lưu trữ mà là biến các dữ liệu này thành cơ sở cho phân tích, đánh giá và ra quyết định dựa trên bằng chứng. Nói cách khác, ai chỉ coi đây là kho số liệu tham khảo sẽ bỏ lỡ giá trị thật: khả năng nhìn thấy bức tranh hệ thống của hoạt động khoa học và công nghệ.
Kết nối nhà khoa học với doanh nghiệp: rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường
Tác động quan trọng nhất của hệ thống không nằm trong các bảng thống kê, mà ở chỗ nó có thể thay đổi cách nhà khoa học và doanh nghiệp tìm đến nhau. Cục Thông tin và Thống kê cho biết, hệ thống được xây dựng để hình thành một đầu mối thông tin thống nhất, tin cậy và có khả năng kết nối, dùng chung trên phạm vi quốc gia, từng bước liên thông dữ liệu về tổ chức, nhân lực, nhiệm vụ, kết quả nghiên cứu, công bố và trích dẫn khoa học cùng các nguồn lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đánh giá tại lễ ra mắt, nhà khoa học có thêm kênh tiếp cận thông tin, tìm kiếm nguồn lực và cơ hội hợp tác, trong khi doanh nghiệp có thể tìm kiếm công nghệ, chuyên gia và kết quả nghiên cứu phù hợp với nhu cầu sản xuất, kinh doanh. Đây là điểm then chốt: một nền tảng đổi mới sáng tạo đúng nghĩa phải làm được việc kết nối nhà khoa học – doanh nghiệp, thay vì để mỗi bên tự mò mẫm trong những kho dữ liệu nhỏ lẻ, rời rạc.
Quản lý nhà nước và hệ sinh thái dữ liệu: khi khoa học trở thành một lớp dữ liệu trong cơ sở dữ liệu quốc gia
Từ góc nhìn quản lý, hệ thống này là lời tuyên bố rằng quản trị khoa học – công nghệ phải chuyển sang mô hình dựa trên dữ liệu. Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh hệ thống có ý nghĩa trong việc đổi mới phương thức quản lý nhà nước, phát triển hạ tầng dữ liệu của ngành, hướng tới hình thành nền dữ liệu thống nhất, tập trung và liên thông phục vụ quản lý, nghiên cứu và phát triển khoa học, công nghệ. Một phát biểu đáng trích dẫn là yêu cầu xem dữ liệu như một sản phẩm bắt buộc của nhiệm vụ khoa học và công nghệ, cần được chuẩn hóa, lưu trữ, cập nhật, có khả năng kết nối, chia sẻ và tái sử dụng. Ở tầng hạ tầng, hệ thống đã tích hợp với Trung tâm dữ liệu quốc gia, hỗ trợ đăng nhập một lần qua VNeID và sẵn sàng kết nối, chia sẻ dữ liệu thời gian thực với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Điều này cho thấy tham vọng biến dữ liệu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành một phần của cơ sở dữ liệu quốc gia, thay vì để nó nằm bên lề, phân tán trong từng bộ, ngành.
Thách thức phía trước: dữ liệu sạch, văn hóa chia sẻ và sức ép phải sử dụng được
Dù vậy, không nên tô hồng hệ thống dữ liệu khoa học mới ra mắt. Chính Thứ trưởng Lê Xuân Định thừa nhận việc đưa hệ thống vào vận hành “mới chỉ là bước khởi đầu” và giá trị của nền tảng không phụ thuộc vào việc phần mềm hiện đại đến đâu, mà nằm ở chất lượng dữ liệu, khả năng kết nối, mức độ khai thác và hiệu quả thực tế. Nói thẳng: nếu dữ liệu không được thường xuyên cập nhật, chuẩn hóa, làm sạch và xác thực, hệ thống sẽ trở thành một danh mục đồ án treo, hơn là một công cụ vận hành hệ thống đổi mới sáng tạo. Định hướng tiếp theo được nêu tại sự kiện là tiếp tục bổ sung, chuẩn hóa và kết nối dữ liệu để hệ thống không chỉ là nơi tập hợp thông tin mà trở thành hạ tầng dùng chung phục vụ quản lý, nghiên cứu, kết nối và khai thác giá trị khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Điều này đòi hỏi thay đổi văn hóa chia sẻ dữ liệu của các nhóm nghiên cứu, tổ chức, doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý. Chỉ khi mọi bên coi dữ liệu là tài sản chung cần được dùng lại, hệ thống mới có cơ hội trở thành “xương sống” của nền tảng đổi mới sáng tạo, chứ không dừng ở vai trò một cổng thông tin.
