Đối chiếu dữ liệu để kiểm chứng đội ngũ
Quản trị đại học bằng dữ liệu số là cách xác minh đội ngũ và năng lực đào tạo thông qua việc liên kết hồ sơ nhân sự với các nguồn dữ liệu định danh, thay vì chỉ dựa vào báo cáo do từng trường tự kê khai. Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân cho biết có trường kê khai người có bằng thạc sĩ, tiến sĩ để tính chỉ tiêu tuyển sinh, dù họ không giảng dạy tại trường; khi kiểm tra dữ liệu thuế thu nhập cá nhân, không thấy khoản lương từ cơ sở đó. Bộ dự kiến thí điểm cách quản trị mới tại một số trường và ngành học được quan tâm. Đây là bước đi đáng làm: chỉ tiêu tuyển sinh phải phản ánh năng lực giảng dạy có thật, không phải danh sách đẹp trên giấy. Nếu kê khai giảng viên sai lệch, quy mô tuyển sinh có thể vượt quá năng lực đào tạo thực tế.
Hệ thống dự kiến truy vết dữ liệu giảng viên qua mã số bảo hiểm xã hội, mã số thuế thu nhập cá nhân và các dữ liệu liên quan để kiểm tra mức độ gắn bó với trường. Đối chiếu bảo hiểm xã hội cùng thông tin thuế có thể giúp phát hiện hồ sơ không khớp, hoặc một người xuất hiện trong kê khai của nhiều cơ sở. Tuy vậy, dấu vết về lương hay quan hệ lao động không tự nó chứng minh một người có tham gia giảng dạy hay đảm nhiệm chuyên môn hay không. Công cụ số chỉ có giá trị khi được dùng để đặt câu hỏi đúng và yêu cầu giải trình, thay vì biến một chỉ dấu hành chính thành phán quyết.
Dữ liệu tốt giúp nhìn đúng năng lực trường
Giá trị lớn nhất của quản trị bằng dữ liệu không nằm ở việc tạo thêm một bảng kê, mà ở khả năng nối thông tin rời rạc để cơ quan quản lý nhìn sát hơn năng lực thực tế của từng cơ sở đào tạo. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, nhận định các mã định danh thống nhất có thể khắc phục tình trạng dữ liệu từ nhiều nguồn không đồng nhất, gây chênh lệch và khó đối soát. Ông cũng lưu ý giáo dục vận hành theo năm học, không trùng hoàn toàn với năm tài chính; nhân sự và hoạt động đào tạo có thể biến động ở những thời điểm khác nhau. Vì vậy, hệ thống cần cho phép truy xuất dữ liệu theo nhiều mốc, rồi tiến dần từ cập nhật định kỳ thưa sang dữ liệu động và cập nhật gần thời gian thực.
Nếu được triển khai tử tế, việc liên thông sẽ giảm lệ thuộc vào hồ sơ tự khai và giúp phát hiện sớm điểm bất thường trước khi chúng ảnh hưởng tới việc mở ngành hay xác định chỉ tiêu. HEMIS hiện tương đối hoàn chỉnh nhưng còn cần bổ sung dữ liệu tài chính, theo chia sẻ của ông Phúc; điều đó cho thấy muốn đối chiếu hiệu quả thì không thể chỉ nối một vài cơ sở dữ liệu rồi xem như đã có bức tranh đầy đủ. Dữ liệu phải chính xác, được cập nhật và có khả năng kiểm tra chéo. Mục tiêu nên là giảm thủ tục kê khai lặp lại, tăng khả năng kiểm chứng và buộc các trường chịu trách nhiệm về thông tin họ công bố.
Đối chiếu cần đi cùng quyền giải trình
Dữ liệu bảo hiểm và thuế là bằng chứng đối chiếu quan trọng, nhưng không thể là thước đo duy nhất cho mọi kiểu đóng góp học thuật. Giảng viên thỉnh giảng, chuyên gia hoặc người hợp tác theo hình thức hợp pháp có thể tham gia đào tạo mà không có dấu vết dữ liệu giống một giảng viên toàn thời gian. Đại diện Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Đà Nẵng nhấn mạnh cần phân biệt quan hệ lao động, thu nhập tại một đơn vị với việc thực sự tham gia và chịu trách nhiệm chuyên môn ở đó. Đây là lưu ý thiết yếu: một hệ thống kiểm chứng thiếu ngữ cảnh có thể biến sai khác hợp pháp thành nghi vấn, gây thiệt hại cho giảng viên lẫn nhà trường.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Cảnh Thái, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Thủy lợi, cho rằng cần kiểm tra tính chính xác của kê khai nhân sự nhưng tránh dựng thêm thủ tục rườm rà. Trường này dựa vào đội ngũ cơ hữu đang làm việc và đóng bảo hiểm tại trường; với một số giảng viên đã nghỉ hưu được mời làm việc, nhà trường yêu cầu cam kết chỉ làm việc cho trường nhằm hạn chế kê khai trùng. Cách tiếp cận hợp lý là yêu cầu dữ liệu liên thông, bảo đảm đúng mục đích và thẩm quyền, đồng thời cho trường và giảng viên quyền giải trình, cập nhật khi hồ sơ chưa phản ánh đúng thực tế. Kiểm chứng phải làm sạch thông tin, không tạo thêm một tầng giấy tờ.
Minh bạch là đích đến, không phải thêm báo cáo
Thí điểm tại một số trường và chương trình cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể: dữ liệu có phát hiện kê khai không chính xác hay không, quy trình có giảm nhập liệu trùng lặp hay không, và trường có cơ hội sửa sai trước khi bị kết luận hay không. Nếu chỉ chuyển hồ sơ giấy thành biểu mẫu điện tử, cải cách sẽ đổi hình thức chứ chưa đổi chất. Ngược lại, khi dữ liệu giảng viên được cập nhật, kết nối và kiểm chứng có quy trình, cơ quan quản lý có thể đánh giá sát hơn đội ngũ, quy mô đào tạo và trách nhiệm của từng trường. Sinh viên cũng hưởng lợi khi chỉ tiêu tuyển sinh gắn với năng lực giảng dạy thực tế, thay vì dựa trên nhân sự chỉ tồn tại trong bản kê.
Bộ Giáo dục và Đào tạo nên coi liên thông dữ liệu là nền tảng cho quản trị đại học minh bạch, nhưng phải đặt quyền riêng tư và cơ chế khiếu nại ngang hàng với khả năng truy vết. Kê khai giảng viên trung thực không thể chỉ trông vào cam kết; nó cần được kiểm tra bằng dữ liệu và hoạt động chuyên môn, với cách xử lý phân biệt sai phạm với khác biệt hợp pháp. Kết luận nên rõ ràng: đối chiếu bảo hiểm xã hội và thuế có thể thu hẹp khoảng trống giữa báo cáo và thực tế, nhưng chỉ quy trình công bằng, ít thủ tục và có quyền giải trình mới biến công cụ số thành niềm tin.
