Quy mô lớn, tham vọng kết nối rộng
Cao tốc miền núi là hạ tầng đường bộ tốc độ cao nhằm rút ngắn hành trình giữa các trung tâm vùng, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường và dịch vụ cho những địa bàn địa hình chia cắt. Hai dự án được đề xuất tại miền núi phía Bắc vì thế không chỉ là các công trình giao thông riêng lẻ: chúng có thể định hình lại hướng kết nối của Lào Cai, Lai Châu và Sơn La với Hà Nội cùng các địa phương lân cận. Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đã ký tờ trình báo cáo Quốc hội về chủ trương đầu tư hai dự án, với tổng vốn sơ bộ hơn 114.000 tỷ đồng. Quy mô vốn lớn khiến câu hỏi trọng tâm không chỉ là có xây hay không, mà là các tuyến có được triển khai đúng tiến độ và tạo ra kết nối đủ hữu ích cho người dân, doanh nghiệp hay không. Cả hai cùng được nghiên cứu theo quy mô bốn làn xe.
Hai hành lang, hai vai trò bổ trợ
Cao tốc Bảo Hà Tân Phong dài khoảng 119 km, đi qua Lào Cai và Lai Châu, dự kiến có bốn làn xe và tốc độ thiết kế 80–100 km/h. Tổng mức đầu tư sơ bộ gần 51.000 tỷ đồng; phần lớn vốn dự kiến từ ngân sách Trung ương, cùng hơn 2.000 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh Lai Châu. Tuyến này hướng tới kết nối trung tâm hành chính Lai Châu và các xã phía Nam Lào Cai với Hà Nội, qua đó bổ sung một hành lang mà người dân và hàng hóa có thể dựa vào để đi lại thuận tiện hơn. Cao tốc Mộc Châu Sơn La dài gần 180 km trên địa phận Sơn La, cũng được đề xuất bốn làn xe, tốc độ thiết kế 80 km/h, với vốn sơ bộ hơn 63.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương. Tuyến được kỳ vọng nối trung tâm hành chính Sơn La với các địa phương trong vùng và Thủ đô, đồng thời tăng cường kết nối quốc tế. Hai hướng đi có tính bổ trợ: một củng cố liên kết Lào Cai–Lai Châu, hướng kia kéo Sơn La vào mạng lưới vùng.
Lộ trình rõ, nhưng hiệu quả phụ thuộc khâu thực hiện
Theo lộ trình đề xuất, cả hai dự án sẽ triển khai giải phóng mặt bằng và khởi công trong năm 2027, cơ bản hoàn thành năm 2030, rồi đưa vào khai thác từ năm 2031. Đây là mốc tham vọng đối với những tuyến dài qua địa hình miền núi, nơi giải phóng mặt bằng, tái định cư và tổ chức thi công có thể quyết định tiến độ không kém việc huy động vốn. Chính phủ đề xuất sáu nhóm cơ chế đặc thù, gồm thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư, bồi thường và tái định cư, chỉ định thầu, điều chỉnh quy hoạch, bố trí bãi đổ chất thải xây dựng và xử lý nhu cầu bổ sung ngân sách Trung ương khi tổng mức đầu tư tăng. Với dự án qua Sơn La, phương án còn đề xuất giữ lại 100% khoản thu tiền sử dụng đất. Các cơ chế này có thể tháo gỡ nút thắt, nhưng phải đi cùng giám sát chặt để bảo đảm chi phí, chất lượng và quyền lợi người dân.
Giá trị cuối cùng nằm ở kết nối thực chất
Nếu được thông qua và hoàn thành như kế hoạch, hai tuyến có thể giúp người dân tiếp cận Hà Nội và các trung tâm vùng thuận lợi hơn, giảm trở ngại cho vận tải, đồng thời mở thêm điều kiện để hàng hóa và dịch vụ lưu chuyển. Tác động đáng kể nhất sẽ không nằm ở số làn xe, mà ở việc kết nối mới có kéo được cơ hội việc làm, đầu tư và dịch vụ đến gần cộng đồng miền núi hay không. Các dự án cũng được kỳ vọng góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển, hoàn thiện mạng lưới cao tốc trung du và miền núi phía Bắc, thúc đẩy kinh tế - xã hội, hỗ trợ giảm nghèo và bảo đảm quốc phòng - an ninh. Tuy vậy, đường cao tốc không tự tạo ra phát triển nếu thiếu đường kết nối địa phương, quy hoạch hợp lý và cơ hội để cư dân hưởng lợi. Vì thế, đề xuất đầu tư cao tốc chỉ thực sự thuyết phục khi tiến độ, hiệu quả khai thác và lợi ích cộng đồng được đặt ngang với mục tiêu xây dựng.
