Từ tủ kính đến “chạm – chơi – hiểu”: Di sản phải được sống cùng trẻ em
Workshop “Chạm - Chơi - Hiểu: Khám phá di sản qua trải nghiệm sáng tạo” là một chương trình giáo dục bảo tàng ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, số hóa 3D và các hoạt động tương tác, nhằm giúp trẻ em và người trẻ tiếp cận di sản một cách trực quan, thực hành và sáng tạo thay vì chỉ quan sát thụ động trong tủ kính.
Thông điệp rõ ràng nhất từ workshop này: nếu muốn thế hệ trẻ gắn bó với di sản, các bảo tàng buộc phải thay đổi. Ngày 21.9, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Đại học RMIT Việt Nam tổ chức chương trình “Chạm - Chơi - Hiểu: Khám phá di sản qua trải nghiệm sáng tạo”, như một lời khẳng định: di sản chỉ còn ý nghĩa khi trẻ em được chạm, chơi và tự mình hiểu. Đây không là một sự kiện lạ mắt cho vui, mà là thử nghiệm nghiêm túc của bảo tàng trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, nhằm xây dựng mô hình mới cho workshop bảo tàng trẻ em và giới trẻ.
AI, in 3D và đối thoại với hiện vật: công nghệ không giết chết cảm xúc
Điểm khác biệt tạo nên sức hút của chương trình nằm ở việc đưa công nghệ AI bảo tàng vào đúng chỗ: phục vụ câu chuyện, không thay thế cảm xúc. Ở hoạt động “Trò chuyện với hiện vật”, công nghệ AI kết hợp số hóa 3D cho phép người tham gia đối thoại trực tiếp với phiên bản số của những hiện vật như chiếc đèn chai của sư thầy Đàm Duyên hay chiếc khăn rằn của bà Lê Thị Anh, gắn với dân công gánh bộ và đấu tranh chính trị ở miền Nam. Khi hiện vật “lên tiếng”, lịch sử bỗng có khuôn mặt, giọng nói, cảm xúc – thứ mà sách giáo khoa thường thiếu.
Theo mô tả từ chương trình, “Công nghệ số hóa 3D và AI được ứng dụng để tăng tính tương tác, cho phép du khách trực tiếp trò chuyện với hiện vật như một chủ thể độc lập”. Đây là bước chuyển quan trọng: trẻ em không còn đứng ngoài quan sát quá khứ, mà được đặt vào vị trí người đối thoại. Với phụ huynh, đây là cơ hội hiếm để biến những buổi tham quan bảo tàng vốn dễ gây chán thành cuộc trò chuyện sống động về lịch sử giữa ba người – cha mẹ, con và hiện vật.
“Chạm – Chơi – Hiểu”: di sản qua sáng tạo chứ không qua học thuộc
Điểm đáng khen của workshop này là cách xây mô hình trải nghiệm ba tầng “Chạm”, “Chơi”, “Hiểu” như một triết lý giáo dục di sản qua sáng tạo. Ở tầng “Chạm”, trẻ quan sát, tương tác với hiện vật gốc và bản số hóa 3D, từ đó nảy sinh tò mò. Tầng “Chơi” đưa các con vào chuỗi trò chơi ghép tranh theo chủ đề trưng bày, khám phá “Bức thêu trong tù”, thử thách trí nhớ bằng bộ thẻ về 10 hiện vật và quét mã QR để thấy thêm thông tin trong ấn phẩm “Một thời và mãi mãi”. Đây đều là những hoạt động thủ công trẻ em có thể chủ động làm bằng tay, mắt, não – ba giác quan quan trọng của học tập.
Tầng “Hiểu” không được đo bằng việc trẻ nhớ được bao nhiêu năm tháng, mà bằng cảm nhận riêng các em hình thành về chiến tranh, về thân phận phụ nữ, về giá trị của hòa bình. Điều đáng nói là cấu trúc này khiến workshop bảo tàng trẻ em không bị biến thành lớp học lịch sử thu nhỏ, mà giống một sân chơi gợi mở. Khi trẻ phải tự ghép tranh, tự lật flashcard, tự quét mã QR để hoàn thành nhiệm vụ, kiến thức ở lại tự nhiên hơn nhiều so với những giờ chép bài.
Từ in 3D đến “mang di sản về nhà”: trẻ cần được giữ một phần ký ức
Một chi tiết tinh tế nhưng giàu ý nghĩa của chương trình là khu vực in 3D và hoạt động “Mang di sản về nhà”. Khách tham quan được quan sát quy trình tạo phiên bản thu nhỏ (khoảng 3–4cm) của hiện vật, tích hợp mã QR để tiếp tục tra cứu trên nền tảng số. Đây không chỉ là quà lưu niệm; đó là một “mảnh neo” giúp ký ức bảo tàng không tắt khi bước ra khỏi cổng. Với trẻ em, việc cầm trên tay mô hình chiếc đèn, chiếc khăn rằn hay chi tiết trong “Bức thêu trong tù” là cơ hội để tiếp tục kể lại câu chuyện cho bạn bè, ông bà, anh chị.
Nhiều học sinh, sinh viên tham gia nhận xét các trò chơi ghép hình, tương tác với hình ảnh 3D khiến thông tin lịch sử trở nên trực quan, dễ tiếp thu và khơi gợi mong muốn tìm hiểu thêm về những địa danh, không gian văn hóa gắn với di sản. Với phụ huynh, đây là gợi ý rõ ràng: muốn con nhớ lịch sử, hãy cho con được “sở hữu” một phần của hành trình học – dù chỉ là một bản in 3D nhỏ xíu.
Bước đi mới của giáo dục bảo tàng: cơ hội cho cha mẹ chủ động chọn trải nghiệm
Đằng sau một buổi workshop sôi động là tầm nhìn dài hơi của Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam: chuyển từ trưng bày một chiều sang xây dựng hệ sinh thái sản phẩm trải nghiệm văn hóa sáng tạo, trong đó Bộ kit Di sản “Chạm - Chơi - Hiểu” là một mảnh ghép quan trọng. Mô hình này được phát triển sau hợp tác số hóa hiện vật và ra mắt ấn phẩm “Một thời và mãi mãi” cùng Đại học RMIT năm 2025, và sẽ tiếp tục được giới thiệu rộng rãi tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, dự kiến vào tháng 11.
Bà Lê Cẩm Nhung, Trưởng Phòng Truyền thông – Đối ngoại của bảo tàng, khẳng định bảo tàng đang tìm hướng đổi mới để phù hợp hơn với nhu cầu của công chúng, đặc biệt là học sinh, sinh viên. Với các gia đình, điều này có nghĩa là: bảo tàng giờ không chỉ là điểm đến chụp ảnh, mà là không gian giáo dục linh hoạt, nơi cha mẹ có thể cùng con trải nghiệm công nghệ AI bảo tàng, hoạt động thủ công trẻ em và di sản qua sáng tạo trong một kịch bản thống nhất. Câu hỏi còn lại nằm ở phía phụ huynh: chúng ta có dám thay đổi thói quen “dắt con đi xem hiện vật rồi về” thành cùng con chạm, chơi và hiểu hay không?
