Di sản văn hóa truyền thống bước vào lớp học: không chỉ là chuyện Trung thu
Hoạt động thủ công học đường với sự tham gia trực tiếp của nghệ nhân làng nghề là những chương trình đưa đồ chơi dân gian trẻ em và kỹ năng thủ công truyền thống vào không gian lớp học, để trẻ được tự tay làm, tự mắt thấy và tự tai nghe về di sản văn hóa truyền thống thông qua trải nghiệm thực tế cùng những người giữ nghề. Từ những nan tre, mảnh giấy màu, nắm bột nếp hay đất thó, 5 nghệ nhân đã mang đồ chơi dân gian vào trường học trong khuôn khổ chiến dịch Trung Thu “Trăng sáng muôn nơi” diễn ra từ tháng 9 đến tháng 10, rời khỏi lũy tre làng để bước thẳng vào đời sống học đường. Điều đáng nói không phải ở tính “lạ mắt”, mà là ở sự dứt khoát: nếu di sản không vào được trường học, nó sẽ khó có cơ hội sống trong thế hệ trẻ. Những lớp học làm đèn ông sao, tò he, đèn kéo quân biến bảo tồn văn hóa từ khẩu hiệu thành hành động cụ thể, diễn ra ngay trên bàn học, giữa giờ sinh hoạt mà trước đây vốn dành trọn cho đồ chơi hiện đại.
Nghệ nhân làng nghề: đôi tay già và cây cầu nối giữa ký ức với giáo dục
Chiến dịch “Trăng sáng muôn nơi” do Bộ Chỉ huy Quân sự TP. Đà Nẵng, Quỹ Thiện Nhân và VCCorp khởi xướng, phối hợp cùng nhiều tổ chức, đặt một mục tiêu tham vọng: mang 1 triệu món quà Trung thu đến trẻ em khắp các tỉnh thành, đặc biệt ở vùng khó khăn. Nhưng món quà lớn nhất không phải là số lượng, mà là việc năm nghệ nhân làng nghề bước vào trường học với năm dòng đồ chơi dân gian khác nhau. Họ mang theo cả ký ức cá nhân lẫn lịch sử làng nghề: nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến từ làng Hậu Ái với đèn ông sao, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Thành từ Xuân La với tò he, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Quyền từ Đàn Viên với đèn kéo quân…. Từ người nghệ nhân đến đứa trẻ, khoảng cách thời gian được thu hẹp bằng những động tác tay: cách uốn cong một nan tre, cắt một mẩu giấy, nhào một viên bột, vuốt một nhúm đất thó. Chính trong khoảnh khắc ấy, trường học trở thành xưởng nhỏ của di sản, còn nghệ nhân là giảng viên khách mời mà những bộ sách giáo khoa hiện tại chưa kịp gọi tên.
Khi hoạt động thủ công học đường biến lớp học thành không gian di sản sống
Trong các buổi trải nghiệm, trẻ ở Trường Mầm non Làng An tự tay làm đèn ông sao cùng nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến: từ khung tre, dán giấy màu đến trang trí sao theo ý thích. Ở Trường Dewey Cầu Giấy, những kỹ thuật tưởng như chỉ có thể học trong làng nghề được nghệ nhân Nguyễn Văn Thành đem vào lớp, để trẻ quan sát, nghe kể về tò he rồi tự nặn những hình hài đầu tiên. Tại Trường Western Hà Nội, đèn kéo quân – món đồ chơi tưởng đã lùi vào ký ức – lại quay tròn ngay trước mắt học sinh khi nghệ nhân Nguyễn Văn Quyền kiên nhẫn giải thích từng cấu trúc ánh sáng, hình bóng. Những hoạt động này không phải hoạt động ngoại khóa mang tính “cho vui”, mà là bài học văn hóa theo đúng nghĩa: “Chỉ khi người trẻ được nhìn, được chạm, được làm và được nghe kể, di sản mới thực sự có cơ hội bước tiếp”.
Trung thu học đường: từ món quà gửi đi đến hành trình học làm người Việt
Từ ngày 22/9, một “School Tour” tại Hà Nội dự kiến đi qua 10 trường mầm non và tiểu học, nơi trẻ được tự làm đồ chơi Trung thu để gửi tặng các bạn nhỏ ở Tây Giang, đồng thời tham gia hoạt động “Gửi lời ước” kết nối mong ước của các em với cộng đồng. Hành trình này kéo dài đến chặng kết ngày 10/10 trong chương trình nghệ thuật “Chắp cánh tuổi thơ”, với các gian hàng tương tác và phát quà cho trẻ nhỏ. Nhưng điều quan trọng là logic phía sau: trẻ không chỉ nhận đồ chơi, mà còn học cách làm và cho đồ chơi. Qua đó, “Trăng sáng muôn nơi” không chỉ mang Trung thu đến với trẻ em ở nơi thiếu thốn, mà tạo ra một mạng lưới chia sẻ giá trị văn hóa Việt Nam giữa các vùng miền. Một bên là bạn nhỏ thành phố đang tò mò uốn tre, nhào bột; bên kia là bạn nhỏ miền núi nhận món quà mang theo câu chuyện làng nghề. Cây cầu di sản không dừng ở lớp học, mà tiếp tục kéo dài sang đời sống cộng đồng.
Kết luận: nếu di sản không vào được trường học, chúng ta sẽ mất nó ngay trên tay
Nhìn từ mùa trăng năm nay, có thể nói rõ: đưa nghệ nhân làng nghề vào trường học không phải một hoạt động “phong trào”, mà là một chiến lược giáo dục văn hóa cần được duy trì lâu dài. Khi Trung thu bị bao phủ bởi đồ chơi nhựa và ánh đèn điện, đồ chơi dân gian trẻ em như đèn ông sao, tò he, đèn kéo quân trở thành biểu tượng mong manh nếu bị tách khỏi bàn tay người thợ. Các chương trình hoạt động thủ công học đường đã chứng minh di sản văn hóa truyền thống chỉ thực sự sống khi nó được truyền qua hành động, qua khung tre trẻ tự uốn, viên bột trẻ tự nặn, câu chuyện làng nghề trẻ tự ghi nhớ. Qua nhiều hoạt động từ tháng 9 đến tháng 10, chiến dịch “Trăng sáng muôn nơi” cho thấy một mô hình rõ ràng: kết nối trực tiếp trẻ với người giữ lửa, mở lớp học ra với di sản, biến mùa trăng thành bài học làm người Việt hôm nay chứ không chỉ là một dịp lễ vui mắt.
