84 máy xạ trị cho 177.000 ca mới: Bài toán không thể biện minh
Thiếu hụt máy xạ trị ung thư và các phương tiện chẩn đoán hiện đại, đặc biệt là PET/CT, là tình trạng hệ thống mà khiến quá trình điều trị ung thư bị chậm trễ, chất lượng chăm sóc giảm sút và khoảng cách bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế ngày càng rộng ra. Việt Nam hiện có khoảng 84 máy gia tốc xạ trị tuyến tính, trong khi mỗi năm ghi nhận 177.404 ca ung thư mới, nghĩa là ngay từ điểm xuất phát, hệ thống đã bị quá tải. Khuyến nghị của các tổ chức quốc tế là tối thiểu một máy xạ trị trên một triệu dân, nhưng với dân số khoảng 100 triệu, con số 84 máy khiến năng lực xạ trị luôn chạy sau nhu cầu. Đây không còn là câu chuyện thiếu vài thiết bị, mà là thiếu một tầm nhìn hạ tầng dài hạn cho điều trị ung thư Việt Nam.
Khi điều trị ung thư bị “nghẽn mạch” ngay trên bàn xạ
Xạ trị là một trong ba trụ cột điều trị ung thư, bên cạnh phẫu thuật và hóa trị; nếu trụ cột này yếu thì cả phác đồ lung lay. Các phân tích trong nước cho thấy năng lực xạ trị hiện chỉ đáp ứng được 60–70% nhu cầu cơ bản, trong khi tài liệu của cơ quan quản lý, dựa trên dữ liệu của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, còn bi quan hơn với con số 25–50% tùy cách tính. Ở những bệnh viện lớn, mỗi máy xạ trị phải “gánh” hơn 50 bệnh nhân mỗi ngày, vượt xa mức 21–30 ca/máy/ngày vốn được xem là phổ biến trên thế giới. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Tại một bệnh viện ung bướu tuyến cuối, khoảng 700 bệnh nhân được xạ trị mỗi ngày, trong khi 800–1.000 người khác vẫn đang trong danh sách chờ". Xạ trị là điều trị theo thời gian biểu chuẩn xác; mọi sự trì hoãn sau phẫu thuật hay trong liệu trình hóa xạ đều làm tăng nguy cơ tái phát và giảm cơ hội sống còn.
Tắc nghẽn hạ tầng: từ máy xạ trị đến lò cyclotron PET/CT
Thiếu hụt cơ sở hạ tầng y tế không dừng ở máy xạ trị ung thư; nó lan sang cả chẩn đoán hình ảnh. Miền Nam đã có hơn một năm gần như không thể chụp PET/CT diện rộng, kể từ khi lò cyclotron duy nhất sản xuất chất phóng xạ cho PET/CT ngừng hoạt động tại một bệnh viện tuyến cuối vào tháng 6/2025 để xây mới. Trong khoảng thời gian đó, nhiều bệnh nhân phải ra Hà Nội chụp PET/CT, hành trình dài gây thêm chi phí, mệt mỏi và rủi ro sức khỏe, nhất là với người có hoàn cảnh khó khăn. Dù bác sĩ khẳng định không phải mọi bệnh nhân đều cần chụp PET/CT, và vẫn có các kỹ thuật khác như CT, MRI hỗ trợ với hiệu quả 80–90% trong nhiều tình huống, việc mất đi công cụ chẩn đoán then chốt hơn một năm là minh chứng rõ ràng cho sự mong manh của hạ tầng ung bướu hiện nay.
Khi PET/CT không thể thay bằng siêu âm và CT thông thường
Chẩn đoán ung thư PET/CT không phải là “xa xỉ phẩm” y khoa, mà là công cụ quyết định trong nhiều ca đánh giá giai đoạn bệnh, mức độ di căn và đáp ứng điều trị. Một hệ thống cyclotron từng giúp cung cấp chất phóng xạ tại chỗ, mỗi ngày phục vụ khoảng 50 bệnh nhân chụp PET/CT, không chỉ cho bệnh viện chủ quản mà còn cho bệnh viện ung bướu, bệnh viện quân y và cả tuyến tỉnh. Khi lò dừng, một số nhóm bệnh như ung thư tuyến tiền liệt hay u thần kinh nội tiết vẫn được duy trì PET/CT nhờ nguồn Gallium-68 nhập khẩu, nhưng đó chỉ là giải pháp “chống cháy” với quy mô hạn chế. Đúng là có thể dùng CT, MRI, siêu âm để bù đắp, nhưng nói các kỹ thuật này thay thế hoàn toàn PET/CT là đánh đồng chất lượng. Thiếu PET/CT nghĩa là bác sĩ phải chấp nhận phác đồ ít chắc chắn hơn, còn bệnh nhân trả giá bằng nguy cơ điều trị chưa tối ưu.
Từ kế hoạch quốc gia đến mạng lưới vùng: Lấp khoảng trống hay tiếp tục “chữa cháy”?
Việc bổ sung thêm 35–40 máy xạ trị đã được một số chuyên gia gợi ý, nhưng bản thân con số đó chỉ là giải pháp tạm thời nếu không đặt trong một quy hoạch xạ trị quốc gia rõ ràng. Đề xuất xây dựng mạng lưới xạ trị theo vùng, với trung tâm chuyên sâu tiếp nhận ca phức tạp và hỗ trợ chuyên môn cho cơ sở vệ tinh, là cách tiếp cận hợp lý trong bối cảnh nguồn lực hạn chế. Nhưng kể cả khi có kế hoạch, thực tế đấu thầu, thẩm định giá, bảo hành thiết bị vẫn đang là nút thắt khiến nhiều bệnh viện dù có kinh phí vẫn không mua được máy; ngược lại, nơi thiếu tiền thì lo ngại rủi ro pháp lý khi tính đến mô hình hợp tác công–tư. Dự án lò cyclotron mới ở miền Nam đang bước vào giai đoạn nghiệm thu, dự kiến hoạt động vào cuối năm với công suất có thể cung cấp cho trên 10 hệ thống PET/CT. Câu hỏi là: chúng ta sẽ coi đây là bước ngoặt để xây một chiến lược điều trị ung thư Việt Nam bài bản, hay lại tiếp tục đợi đến khi quá tải và thiếu hụt bùng lên mới “chữa cháy” thêm lần nữa?
