Miền Nam hơn 1 năm không có PET/CT: dấu hiệu báo động của cơ sở hạ tầng y tế ung thư
Chẩn đoán ung thư PET/CT là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh kết hợp giữa chụp cắt lớp vi tính và xạ hình với thuốc phóng xạ, giúp đánh giá mức độ lan rộng, vị trí di căn, đáp ứng điều trị của khối u và từ đó định hướng phác đồ điều trị một cách chính xác, cá thể hóa cho từng bệnh nhân ung thư, đặc biệt ở các giai đoạn tiến triển cần quyết định nhanh và đúng. Miền Nam đang trải qua hơn một năm không thể chụp PET/CT hàng loạt, kể từ khi lò cyclotron sản xuất chất phóng xạ duy nhất tại một bệnh viện lớn ở TP.HCM phải dừng hoạt động từ tháng 6/2025 để xây mới. Hệ quả là nhiều bệnh nhân ung thư ở TP.HCM và khu vực lân cận phải ra Hà Nội để chụp PET/CT, thêm một hành trình mệt mỏi trên nền sức khỏe suy kiệt. Việc đi xa không chỉ gây tổn hại thể lực, tài chính mà còn phản ánh sự thiếu chuẩn bị nghiêm trọng của cơ sở hạ tầng y tế ung thư khi một mắt xích trọng yếu bị dừng mà không có phương án dự phòng đủ mạnh.
Khi lò cyclotron Việt Nam ngừng lại, bệnh nhân phải di chuyển
Lò cyclotron Việt Nam ở một bệnh viện tuyến cuối phía Nam là nguồn cung cấp thuốc phóng xạ phục vụ chẩn đoán ung thư PET/CT cho toàn vùng trong suốt hơn 15 năm trước khi dừng hoạt động để xây mới. Khi lò này ngừng, miền Nam gần như mất khả năng sản xuất tại chỗ, bệnh nhân buộc phải di chuyển quãng đường dài ra miền Bắc để chụp, trong khi nhiều người đang ở giai đoạn nặng, sức khỏe suy giảm, khả năng chi trả hạn chế. Dù các bác sĩ khẳng định có thể dùng kỹ thuật hình ảnh khác thay thế với hiệu quả 80-90% trong nhiều trường hợp, không phải bệnh nhân nào cũng chấp nhận đánh đổi 10-20% độ chính xác khi họ biết PET/CT có thể giúp đánh giá di căn và định hướng điều trị tốt hơn. Thực tế, tự thân việc "có người phải ra Hà Nội chụp PET/CT" đã đủ cho thấy hệ thống chưa coi chẩn đoán là dịch vụ phải bảo đảm tiếp cận công bằng, đúng thời điểm cho bệnh nhân ung thư.
84 máy xạ trị cho 180.000 ca ung thư mới: bài toán không thể giải bằng sự chịu đựng của bệnh nhân
Ở tuyến điều trị, cơ sở hạ tầng y tế ung thư cũng thiếu hụt không kém. Theo số liệu gần đây, cả nước chỉ có khoảng 84 máy xạ trị ung thư dạng gia tốc tuyến tính, trong khi riêng năm 2022 đã ghi nhận khoảng 180.480 ca ung thư mới. Đó là một tỷ lệ khiến bất kỳ kế hoạch điều trị nào cũng phải xoay xở trên nền thiếu thốn. Khuyến cáo quốc tế cho rằng cần ít nhất một máy xạ trị cho mỗi một triệu dân; với dân số khoảng 100 triệu, con số tối thiểu là 100 máy, nhưng chúng ta vẫn dưới mức này. Năng suất một máy xạ trị thường chỉ khoảng 20-30 bệnh nhân mỗi ngày; nhiều cơ sở đang phải chạy quá tải đến hơn 50 bệnh nhân mỗi ngày, đồng nghĩa thời gian tia kéo dài, lịch điều trị bị lùi lại. Khi xạ trị phải chờ lâu, đặc biệt trong các phác đồ phối hợp với phẫu thuật và hóa trị, toàn bộ tiến trình điều trị bị phá vỡ, cơ hội kiểm soát bệnh và sống thêm bị bào mòn từng ngày. "Radiotherapy services only meet about 25-50% of demand" là con số cho thấy khoảng trống không thể khỏa lấp bằng sự kiên nhẫn của bệnh nhân.
Khoảng cách vùng miền và những bất công trong tiếp cận điều trị
Dù thiết bị xạ trị ung thư đã được đầu tư tại nhiều địa phương trên cả nước, hệ thống cơ sở hạ tầng y tế ung thư vẫn bộc lộ khoảng cách vùng miền rõ rệt. Miền Nam mất nguồn PET/CT hơn một năm, bệnh nhân phải đi xa; nhiều tỉnh có máy nhưng người bệnh lại đổ về tuyến cuối vì thiếu niềm tin, thiếu nhân lực và kỹ thuật chuyên sâu. Kết quả là một số trung tâm phải phục vụ trên 50 bệnh nhân xạ trị mỗi ngày, vượt xa mức năng suất được khuyến nghị, trong khi các cơ sở vệ tinh tồn tại ở trạng thái "có máy nhưng chưa thành trung tâm". Khoảng cách này không chỉ là vấn đề địa lý, mà là bất công về cơ hội sống: người ở gần các thành phố lớn có cơ hội được chẩn đoán ung thư PET/CT, được lên phác đồ đúng thời điểm; người ở xa phải chờ, phải đi, phải chấp nhận điều trị muộn hơn. Cơ sở hạ tầng y tế ung thư thiếu quy hoạch mạng lưới rõ ràng đã vô tình tạo ra một hệ thống mà ưu tiên không nằm ở nhu cầu bệnh nhân, mà nằm ở chỗ thiết bị được đặt ở đâu và ai đủ điều kiện sử dụng.
Lò cyclotron mới và yêu cầu tái thiết tư duy đầu tư cho ung thư
Tin tích cực là dự án xây dựng lò cyclotron mới trị giá thầu hàng trăm tỉ đồng đã bước vào giai đoạn nghiệm thu, dự kiến có thể đi vào hoạt động vào cuối năm, với công suất đủ cung cấp thuốc phóng xạ cho trên 10 hệ thống chụp PET/CT. Đây là cơ hội khôi phục năng lực sản xuất đồng vị phóng xạ tại chỗ, giảm phụ thuộc, rút ngắn hành trình chẩn đoán cho người bệnh ở miền Nam. Nhưng chỉ một lò cyclotron mới không thể sửa mọi vấn đề. Theo các chuyên gia xạ trị, cần phải lập kế hoạch nhu cầu xạ trị quốc gia trong 5-10 năm tới, xác định vùng dân cư, mô hình bệnh tật, số máy cần bổ sung, nâng cấp, loại kỹ thuật, nhân lực đi kèm. Cơ sở hạ tầng y tế ung thư phải được nhìn như mạng lưới, không phải tập hợp rời rạc thiết bị đắt tiền. Nếu không thay đổi tư duy từ "mua thêm máy" sang "thiết kế hệ thống", những khoảng khuyết như hơn một năm thiếu PET/CT ở miền Nam sẽ còn lặp lại, và mỗi lần lặp lại là thêm những ca ung thư bị chẩn đoán muộn, điều trị muộn. Kết luận thẳng thắn là: chúng ta không thiếu cảnh báo, chúng ta thiếu quyết tâm biến cơ sở hạ tầng chẩn đoán và điều trị ung thư thành ưu tiên thực sự, được đo lường bằng thời gian chờ của bệnh nhân và tỷ lệ sống còn, chứ không bằng số thiết bị trên giấy.
