Chăm sóc sức khỏe ban ngày là gì và vì sao Việt Nam cần gấp?
Chăm sóc sức khỏe ban ngày là mô hình trung tâm chăm sóc sức khỏe tiếp nhận người cao tuổi trong giờ ban ngày, cung cấp theo dõi y tế, quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, sinh hoạt văn hóa và kết nối xã hội, sau đó họ trở về nhà vào cuối ngày, vừa duy trì độc lập cá nhân vừa giảm gánh nặng cho gia đình và hệ thống y tế. Việt Nam là một trong những nước có tốc độ già hóa dân số nhanh hàng đầu thế giới, bước vào giai đoạn “già hóa dân số” từ khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên vượt 10% và dự báo trở thành “xã hội già” vào năm 2036. Điều đáng nói là chúng ta “chưa giàu đã già”, hệ thống an sinh chưa đủ mạnh nhưng quá trình già hóa diễn ra chỉ trong khoảng 25 năm, ngắn hơn nhiều so với các nước phát triển. Trong bối cảnh đó, tiếp tục phụ thuộc vào mô hình gia đình truyền thống hoặc viện dưỡng lão toàn thời gian không còn là câu trả lời duy nhất; chăm sóc sức khỏe ban ngày trở thành lựa chọn cần được coi là cấu phần chính của dịch vụ sức khỏe cộng đồng.
Khoảng trống chăm sóc khi gia đình truyền thống thu hẹp
Nhìn thẳng vào thực tế, già hóa dân số ở Việt Nam diễn ra song song với sự thay đổi nhanh mô hình gia đình nhiều thế hệ. Tỷ lệ người cao tuổi sống một mình hoặc chỉ với vợ/chồng già yếu đã lên khoảng 29,3% tổng số người cao tuổi trên cả nước, tạo ra những khoảng trống chăm sóc không thể phủ nhận. Trong khi đó, gánh nặng bệnh tật cực kỳ phức tạp: khoảng 95% người cao tuổi mắc ít nhất một bệnh mạn tính và trung bình mỗi người cao tuổi Việt Nam mang từ 6–7 bệnh lý hoặc rối loạn cùng lúc, đi kèm nguy cơ tai biến khi dùng nhiều thuốc. Hệ thống trợ giúp xã hội công lập với hơn 400 cơ sở mới đáp ứng được khoảng 0,05% nhu cầu của người cao tuổi, chủ yếu cho nhóm không nơi nương tựa. Cơ sở dưỡng lão tư nhân còn ít, tập trung ở đô thị và có mức phí 10–25 triệu đồng mỗi tháng, vượt khả năng chi trả của đa số gia đình. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không phải nên hay không nên mở rộng chăm sóc cộng đồng, mà là phải làm nhanh và đủ sâu.
Mô hình “sáng đi, chiều về”: giữ độc lập, thêm chăm sóc chuyên môn
Khác với các viện dưỡng lão lưu trú dài hạn, trung tâm chăm sóc sức khỏe ban ngày không tổ chức ngủ qua đêm mà đón người cao tuổi đến trong ngày để được theo dõi chỉ số sức khỏe, quản lý bệnh mạn tính, tư vấn dinh dưỡng, tập phục hồi chức năng và giao lưu sinh hoạt văn hóa trước khi trở về nhà. Cách tiếp cận “sáng đi, chiều về” này quan trọng ở chỗ nó tôn trọng mong muốn sống tại nhà, giữ vai trò trong gia đình của người cao tuổi, nhưng vẫn đem đến lớp bảo vệ chuyên môn mà mô hình chăm sóc thuần túy trong gia đình khó bảo đảm. Theo khảo sát tại các vùng miền, trung bình một người cao tuổi Việt Nam mắc từ 6 đến 7 bệnh lý hoặc rối loạn cùng lúc, điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ lão khoa, y tế cơ sở và người thân để dùng thuốc an toàn và phòng tránh tai biến. Mô hình ban ngày, nếu vận hành tốt, giúp lấp khoảng trống đó: gia đình vẫn là nơi sống chính, trung tâm đóng vai trò “trạm trung chuyển” về chuyên môn và kết nối xã hội.
Giảm tải hệ thống y tế, tối ưu chi phí và bảo vệ nhân phẩm người cao tuổi
Chi phí y tế trực tiếp cho một người cao tuổi được ước tính cao gấp 7–10 lần so với người trẻ, do thời gian nằm viện dài hơn, mắc nhiều bệnh và cần kỹ thuật can thiệp phức tạp. Trong hoàn cảnh thu nhập bình quân còn thấp, đây là áp lực tài chính khó kéo dài nếu vẫn xem bệnh viện là nơi chăm sóc chính cho người cao tuổi. Mô hình chăm sóc sức khỏe ban ngày và các dịch vụ sức khỏe cộng đồng giúp thay đổi tư duy: phòng bệnh, theo dõi sát tại cộng đồng để tránh nhập viện không cần thiết. Cách làm linh hoạt này kết nối y tế cơ sở, nhân viên xã hội và gia đình, vừa giảm tải cho cơ sở nội trú, vừa tối ưu chi phí cho người dân. Quan trọng hơn, người cao tuổi không bị tách khỏi môi trường sống quen thuộc, không bị “đóng khung” trong hình ảnh bệnh nhân dài hạn, từ đó giữ được nhân phẩm, vai trò, và cơ hội tiếp tục đóng góp kinh nghiệm cho cộng đồng thông qua các hoạt động tại trung tâm chăm sóc sức khỏe.
Từ thí điểm đến hệ sinh thái đa tầng cho người cao tuổi
Điểm sáng hiện nay là các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban ngày “sáng đi, chiều về” đang được thí điểm mở rộng tại nhiều phường, xã ở Hà Nội như Long Biên, Đống Đa, Tây Hồ, Quốc Oai, Việt Hưng và Phúc Thịnh. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở vài mô hình điểm thì chưa đủ đối phó với quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh và không thể đảo ngược. Ngành y tế được khuyến nghị từng bước thành lập bệnh viện lão khoa tuyến tỉnh, phát triển khoa lão, phòng khám lão khoa chuyên sâu, cùng các đội lão khoa di động; đồng thời nâng cao vai trò y tế cơ sở qua quản lý hồ sơ sức khỏe định kỳ, phát hiện sớm nguy cơ tàn phế và hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn. Song song, cần phát triển mô hình chăm sóc tại cộng đồng, xây dựng nhà dưỡng lão, khu chung cư cho người cao tuổi và trung tâm ban ngày cung cấp dịch vụ xã hội. Một hệ sinh thái chăm sóc đa tầng, kết hợp y tế chuyên sâu, an sinh xã hội và dịch vụ sức khỏe cộng đồng là con đường khả thi để người cao tuổi được chăm sóc toàn diện, sống vui khỏe trong một xã hội nhân văn.
