Đọc sách không dừng ở trang cuối: định nghĩa lại vai trò của nhà trường
Việc đọc sách ở trường ngày nay không chỉ là yêu cầu trong môn học mà là một chuỗi hoạt động có chủ đích, trong đó học sinh đọc, ghi lại cảm nhận, thảo luận với bạn bè và biến nội dung sách thành sản phẩm hay hành động cụ thể, để việc đọc bước ra khỏi trang giấy và đi vào đời sống học đường. Đọc chỉ thực sự đi vào đời sống học đường khi những điều tiếp nhận từ sách còn được tiếp tục sau khi cuốn sách khép lại. Ngay những tuần đầu năm học 2026-2027, nhiều trường học tại TPHCM tiếp tục tạo những “điểm chạm” để học sinh đến với sách và chia sẻ việc đọc cùng bạn bè. Đây không phải là phong trào mang tính khẩu hiệu, mà là nỗ lực có cấu trúc để biến học tập qua đọc thành một nhịp sinh hoạt thường xuyên, gắn với hành vi và lựa chọn hằng ngày của học sinh. Nếu vẫn coi đọc là hoạt động tĩnh tại, chúng ta đang bỏ lỡ cơ hội lớn để phát triển thói quen đọc, năng lực tư duy và sự tự tin diễn đạt của người học.
Nhật ký đọc sách: từ cuốn vở thành thói quen tư duy
Nhật ký đọc sách đang trở thành công cụ đơn giản nhưng mạnh mẽ để kéo dài đời sống của một cuốn sách sau khi gấp lại. Nhật ký đọc sách được bắt đầu từ mong muốn để việc đọc không dừng lại ở lúc gấp sách. Tại một buổi sinh hoạt của học sinh lớp 7A4, Trường Tiểu học và THCS Bắc Kạn, các em mở nhật ký của mình, xem của bạn rồi trò chuyện về những gì đã đọc. Một quyển vở thông thường được dùng làm nhật ký; sau khi học các văn bản trong chương trình, học sinh tìm đọc thêm tác phẩm cùng thể loại và ghi lại tên tác phẩm, tác giả, nhân vật, nội dung, ý nghĩa, nghệ thuật và cảm nhận của người đọc. Cách làm ấy giúp học sinh có thêm một cách để nhớ lại những gì đã đọc, nghĩ về nhân vật, tìm một chi tiết mình thích và thử diễn đạt bằng lời của mình. Em Nguyễn Lý Gia Bảo thừa nhận: trước đây em không hay đọc sách, khi có nhật ký đọc sách thì em đọc nhiều hơn trước. Nếu chỉ nhìn đây như một dạng “bài tập ghi chép”, chúng ta bỏ qua ý nghĩa sâu hơn: cuốn vở đang dần trở thành nơi học sinh định hình giọng nói nội tâm, học cách suy nghĩ có cấu trúc và tôn trọng trải nghiệm đọc của chính mình.
Không gian đọc và câu lạc bộ: biến thói quen cá nhân thành sinh hoạt chung
Muốn phát triển thói quen đọc, nhà trường buộc phải biến đọc sách từ hành vi đơn lẻ thành sinh hoạt tập thể. Mới đây, ngày 14/9, một trường tiểu học phát động phong trào đọc sách và ra mắt Câu lạc bộ Sách cho năm học mới. Câu lạc bộ tạo không gian để học sinh cùng đọc, giới thiệu và chia sẻ sách, từng bước đưa việc đọc từ hoạt động cá nhân trở thành sinh hoạt chung. Trong hoạt động này, học sinh không chỉ đọc mà còn giới thiệu cuốn sách yêu thích, chia sẻ nội dung ấn tượng và trao đổi về nhân vật, câu chuyện. Quá trình tương tác giúp trải nghiệm đọc được mở rộng, đồng thời tạo thêm động lực để học sinh duy trì thói quen đọc và tiếp tục khám phá những cuốn sách mới. Nhiều trường tiểu học tại TPHCM bố trí đa dạng không gian đọc sách dành cho học sinh trong khuôn viên trường; thư viện mở cửa từ những ngày đầu năm không đơn thuần là nơi “mượn sách”, mà là điểm hẹn để học sinh kể chuyện theo sách, tham gia ngày hội sách, chơi trò chơi dân gian gắn với tác phẩm. Khi đọc trở thành nhịp sinh hoạt, việc ép buộc mất dần chỗ đứng, thay vào đó là nhu cầu tự nguyện: học sinh tìm đến sách vì thấy vui, thấy mình thuộc về một cộng đồng cùng đọc.
Kết nối đọc với thiết kế và trải nghiệm: từ chữ nghĩa đến hành động
Nếu nhật ký đọc sách giúp học sinh suy nghĩ sâu hơn, thì các hoạt động thiết kế sản phẩm lại buộc các em phải biến hiểu biết thành hành động cụ thể. Từ không gian mở như khu vườn được xây dựng thành thư viện ngoài trời, học sinh có thể đọc sách và tham gia các giờ học ở nhiều môn khác nhau. Việc đọc không chỉ giúp học sinh tiếp nhận kiến thức mà còn nuôi dưỡng trí tưởng tượng, khả năng cảm nhận và những ước mơ. Tại một hội thi “Thiết kế trang bìa sách” dành cho học sinh khối 3, 4, 5, các em không chỉ kể lại nội dung cuốn sách mà phải lựa chọn hình ảnh, màu sắc và cách trình bày để thể hiện cách hiểu, cảm nhận riêng. Đọc vì thế được nối thêm một bước: từ tiếp nhận nội dung sang suy nghĩ và diễn đạt. Qua thời gian, giáo viên nhận thấy học sinh có vốn từ phong phú hơn, biết liên tưởng, trình bày suy nghĩ rõ hơn và tự tin hơn khi nói trước lớp. Khi chúng ta buộc học sinh “làm gì đó” sau khi đọc – thiết kế bìa, dựng triển lãm, thảo luận chủ đề – việc đọc chuyển từ trạng thái thụ động sang học tập qua đọc, nơi chữ nghĩa dẫn đến sản phẩm, biểu đạt và thay đổi hành vi.
Tương lai của thói quen đọc: từ yêu cầu của cô giáo đến lựa chọn tự thân
Điểm thú vị của những sáng kiến nhật ký đọc sách, câu lạc bộ và hoạt động trải nghiệm là chúng không dừng ở khuôn viên trường. Có học sinh sau khi tham gia đã thường xuyên ra thư viện tỉnh đọc và mượn sách. Cô giáo Hà Thu Hiền mong khi rời lớp, học sinh vẫn giữ được thói quen đọc sách, tiếp tục đọc để hiểu biết thêm về cuộc sống và bồi đắp vốn sống cho mình. Có thể một ngày nào đó, các em không còn phải làm theo yêu cầu của cô nữa. Nhưng nếu lúc ấy một cuốn sách vẫn được mở ra vì các em muốn biết câu chuyện phía sau những trang giấy, thì những dòng chữ trong cuốn nhật ký đã có một ý nghĩa khác: giữ lại cho các em một thói quen đọc sách, có thể theo các em lâu hơn những năm tháng ở trường. Trong bối cảnh học sinh dễ tìm kiếm nội dung tóm tắt trên Internet, việc đọc trực tiếp và được trao đổi, phản hồi càng quan trọng. Các cuộc thi như “Đại sứ Văn hóa đọc” với 17.450 bài dự thi từ 1.011 trường học cho thấy khi nhà trường thiết kế hoạt động nối dài việc đọc, học sinh sẵn sàng tham gia ở quy mô lớn. Câu hỏi không còn là “làm sao bắt học sinh đọc”, mà là “chúng ta sẽ tạo thêm những cây cầu nào để mỗi trang sách bước sang đời sống?”.
