Khi công nghệ trở thành nhịp cầu mới cho thủ công truyền thống
Công nghệ Sơn Đồng là cách thế hệ trẻ Việt Nam dùng thiết kế số, in 3D, máy CNC và nền tảng trực tuyến để đổi mới sản phẩm thủ công truyền thống, giúp chúng phù hợp hơn với đời sống hiện đại mà vẫn giữ được hồn cốt di sản văn hóa của làng nghề. Sinh ra và lớn lên tại làng mỹ nghệ Sơn Đồng (Hà Nội), anh Nguyễn Xuân Thắng sớm gắn bó với việc chế tác tượng Phật, đồ thờ và các sản phẩm mỹ nghệ truyền thống. Từ nền tảng nghề gia đình và kiến thức thiết kế tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, anh chọn con đường không phải rời bỏ nghề, mà làm nghề theo một cách khác: đưa công nghệ vào từng khâu tạo mẫu, sản xuất, quảng bá. Đây không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà là tín hiệu cho thấy nếu không chủ động đổi mới sản phẩm, nhiều làng nghề sẽ bị bỏ lại phía sau trong cuộc cạnh tranh khốc liệt của thị trường hiện đại.
Từ bàn tay thợ đến màn hình máy tính: sự kết hợp bắt buộc phải có
Điểm đáng chú ý trong cách làm của anh Thắng là không đối lập thủ công truyền thống với công nghệ, mà coi chúng là hai nửa bắt buộc phải kết hợp. Anh tích lũy kinh nghiệm thực tế từ gia đình, đồng thời tiếp cận phần mềm thiết kế khi học mỹ thuật công nghiệp. Trong chế tác, anh dùng phần mềm máy tính dựng mẫu 3D, in mẫu để kiểm tra hình dáng, tỷ lệ trước khi sản xuất hàng loạt. Với một số công đoạn tạo hình, máy CNC được dùng để gia công theo thiết kế, giúp rút ngắn thời gian và tăng độ đồng đều giữa các sản phẩm. Một câu nói của anh cho thấy triết lý rõ ràng: "Những bề mặt sản phẩm vẫn phải được làm thủ công. Công nghệ hiện nay hỗ trợ nhanh hơn ở khâu tạo hình, còn các công đoạn hoàn thiện vẫn cần sự tỉ mỉ của người làm nghề". Nếu chỉ có máy móc, sản phẩm sẽ vô hồn; nếu chỉ có tay nghề, làng nghề sẽ khó theo kịp tốc độ thị trường.
Đổi mới sản phẩm để chạm tới đời sống thường ngày
Sự đổi mới sản phẩm ở Sơn Đồng bắt đầu từ một quan sát rất đời thường: du khách thích thú với tay nghề thợ, nhưng khó mua sản phẩm mang về vì đa số có kích thước lớn đặc thù. Từ đó, anh Thắng phát triển dòng sản phẩm có kích thước phù hợp hơn, vừa mang dấu ấn làng nghề, vừa đáp ứng nhu cầu lưu niệm và sử dụng trong đời sống. Theo anh, sáng tạo mẫu mã không chỉ mở rộng tệp khách hàng, mà còn là cách giới thiệu giá trị văn hóa Sơn Đồng một cách gần gũi hơn. Quan điểm "Mong muốn của tôi là mỗi khách đến với Sơn Đồng đều có thể cầm một sản phẩm mang dấu ấn của Sơn Đồng về làm kỷ niệm" không phải khẩu hiệu tiếp thị, mà là định hướng sản phẩm rõ ràng. Nhờ những thay đổi này, sản phẩm Sơn Đồng không còn chỉ gắn với không gian tâm linh, tôn giáo, mà bước vào đời sống hàng ngày như đồ trang trí, quà tặng, vật dụng mang câu chuyện di sản.
Công nghệ mở rộng thị trường và tạo sân chơi cho thế hệ trẻ
Nếu trước đây, sản phẩm Sơn Đồng chủ yếu xuất hiện qua đơn đặt hàng và các mối quen, thì nay công nghệ trở thành cánh cửa mở ra thị trường mới. Bên cạnh hội chợ, triển lãm và sự kiện, anh Thắng dùng mạng xã hội, website để quảng bá, tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn. Một hình thức mới là tham gia phiên livestream giới thiệu sản phẩm trong chương trình chuyển đổi số do địa phương tổ chức – lần đầu anh trực tiếp thử sức với cách quảng bá này. Ở khâu sản xuất, máy CNC giúp với những sản phẩm đơn giản, nếu làm thủ công có thể mất vài ngày cho một sản phẩm, trong khi dùng máy có thể tạo ra khoảng 10–20 sản phẩm mỗi ngày; năng suất tạo hình cao gấp khoảng 3 lần so với cách làm truyền thống. Hướng đi này thu hút thêm lao động, thợ thủ công tại địa phương, mở ra cách tiếp cận mới cho thế hệ trẻ Việt Nam trong việc hiểu thị trường, nắm bắt thị hiếu và phát huy sáng tạo.
Giữ di sản văn hóa bằng cách để nó tiếp tục sống trong hiện tại
Điều quan trọng nhất trong câu chuyện công nghệ Sơn Đồng không nằm ở máy móc, mà ở mục tiêu: để di sản văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại. Anh Thắng không xem việc phát triển mỹ nghệ Sơn Đồng là cuộc chạy đua sản lượng, mà là hành trình tìm cách để giá trị truyền thống không bị đóng khung trong đình chùa, mà bước ra không gian sống của người trẻ. Trong thời gian tới, anh dự định tiếp tục cập nhật thiết kế, thử nghiệm chất liệu, phát triển thêm những sản phẩm có tính ứng dụng cao. Anh muốn tận dụng lợi thế làng nghề – hệ thống hoa văn, kinh nghiệm chế tác tích lũy qua nhiều thế hệ – để tạo mẫu mới nhưng vẫn giữ dấu ấn truyền thống. Nếu nhiều làng nghề khác cũng dám trao quyền cho thế hệ trẻ, cho họ thử nghiệm công nghệ, thiết kế và kênh bán hàng mới, di sản sẽ không còn là thứ để trưng bày, mà là phần sống động trong căn nhà, góc làm việc, cuộc trò chuyện hàng ngày của xã hội.
