Từ phụ thuộc công nghệ đến khát vọng làm chủ hệ sinh thái Metro
Chủ đề bài viết này là sự chuyển biến của doanh nghiệp Việt trong các dự án metro Việt Nam, từ vị thế nhà thầu phụ phụ thuộc vào công nghệ đường sắt đô thị ngoại nhập sang dần trở thành nhà thầu chủ lực có khả năng làm chủ thiết kế, thi công, công nghệ và hệ sinh thái tài chính – tư vấn nội địa, dựa trên kinh nghiệm tích lũy qua một thập kỷ xây dựng những tuyến đường sắt đô thị đầu tiên. Bước ngoặt của doanh nghiệp Việt metro không đến từ vài thương vụ hợp đồng đơn lẻ, mà từ quá trình "thực chiến" dài hơi với các dự án Cát Linh – Hà Đông, Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên và Metro Line 3 Nhổn – Ga Hà Nội, nơi đội ngũ trong nước đi từ quan sát, hỗ trợ đến trực tiếp vận hành các hạng mục kỹ thuật phức tạp như TBM, ga ngầm, kiểm soát lún sụt.
Một thập kỷ Metro: vốn kinh nghiệm đáng giá hơn cả số km đường
Điểm mấu chốt của giai đoạn đầu các dự án metro Việt Nam không nằm ở việc khai thác bao nhiêu km đường sắt, mà ở chỗ ai là người giữ lại tri thức sau mỗi công trình. Sau hơn mười năm gắn với các tuyến Cát Linh – Hà Đông, Bến Thành – Suối Tiên và Nhổn – Ga Hà Nội, kỹ sư và công nhân Việt đã bước qua ngưỡng "làm thuê công nghệ" để trực tiếp lắp đặt, vận hành TBM, xử lý nền móng và thi công kết cấu ngầm – những khái niệm từng xa lạ 10–15 năm trước. Quan trọng hơn, doanh nghiệp đã học được cách quản trị dự án, quản trị rủi ro trong điều kiện địa chất, thủy văn và xã hội đặc thù của đô thị trong nước, biến vai trò nhà thầu phụ cho đơn vị quốc tế thành năng lực bản địa hóa thực sự. Nếu coi công nghệ là thứ có thể mua, thì kinh nghiệm chính là vốn tích lũy không thể nhập khẩu, và đó đang là lợi thế cạnh tranh mới của doanh nghiệp Việt metro.
FECON và các nhà thầu nội: từ học nghề đến dẫn dắt chuỗi giá trị
Không phải ngẫu nhiên FECON thường được nhắc như một hình mẫu nhà thầu chủ lực trong các dự án metro Việt Nam. Tháng 5/2017, tại Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên, FECON là nhà thầu Việt đầu tiên trực tiếp vận hành TBM dưới hướng dẫn chuyên gia Nhật Bản. Đội ngũ này sau đó trở thành nòng cốt tại Metro Line 3 Nhổn – Ga Hà Nội với phạm vi công việc mở rộng: thi công tường vây, khoan phụt vữa áp lực cao, đào hầm, lắp vỏ hầm và cung ứng vật tư. Khi công tác khoan 4 km hầm trên tuyến Metro Line 3 hoàn thành vào tháng 4/2026, đó không chỉ là cột mốc kỹ thuật mà là tuyên bố năng lực của doanh nghiệp trong nước. Tiếp tục được lựa chọn cho Metro số 5 Văn Cao – Hòa Lạc với hợp đồng thi công đoạn ngầm ký trong quý I/2026 trị giá khoảng 3.000 tỷ đồng, FECON công khai quan điểm từ dự án này trở đi, doanh nghiệp có thể làm chủ phần C trong mô hình EPC các dự án metro.
Hệ sinh thái nội địa: từ vài nhà thầu đơn lẻ đến tổ hợp EPC
Sự trưởng thành của một vài doanh nghiệp đầu tàu đang kéo theo sự hình thành hệ sinh thái đường sắt đô thị trong nước, điều mà trước đây hầu như bỏ trống cho các nhà thầu quốc tế. Bên cạnh FECON, nhiều doanh nghiệp hạ tầng đã tham gia ở các mắt xích khác nhau: Tổng công ty Thăng Long trên tuyến Cát Linh – Hà Đông; CC1 thi công hai ga ngầm Nhà hát Thành phố và Ba Son thuộc Metro số 1; VNCN E&C đảm nhiệm hầm, ga ngầm và giếng thoát hiểm trên Metro Line 3. Ở khâu sản xuất, AMACCAO làm segment vỏ hầm cho Metro Hà Nội, còn Beton 6 sản xuất segment cho tuyến Bến Thành – Suối Tiên dựa trên công nghệ chuyển giao từ Nhật Bản. Quan điểm đáng chú ý là: doanh nghiệp trong nước phải giữ vai trò đứng đầu các tổ hợp nhà thầu ở đường sắt đô thị và đường sắt quốc gia, còn đối tác nước ngoài nên là thành viên liên danh hoặc thầu phụ. Khi người chủ cuộc chơi là nhà thầu nội, động lực đầu tư công nghệ đường sắt đô thị và nhân lực lâu dài mới xuất hiện.
Thập kỷ bùng nổ Metro: cơ hội và phép thử cho vai trò làm chủ
Nhìn về phía trước, quy mô xây dựng các dự án metro Việt Nam trong thập kỷ tới sẽ là phép thử thật sự cho tham vọng làm chủ của doanh nghiệp trong nước. Theo các quy hoạch mới, Hà Nội và TP.HCM đều định hướng mạng lưới công nghệ đường sắt đô thị khoảng 1.000 km, trong đó giai đoạn 2026–2035 Hà Nội dự kiến đầu tư 500 km còn TP.HCM đặt mục tiêu 355 km. Khối lượng khổng lồ này buộc phải có lực lượng doanh nghiệp Việt metro đủ năng lực tư vấn, thiết kế, xây dựng hạ tầng và cơ khí tham gia, nếu không, thị trường sẽ lại rơi vào vòng phụ thuộc chuyên gia ngoại như giai đoạn đầu. Lộ trình mà FECON đề cập – tiếp nhận công nghệ ở Metro số 1, củng cố năng lực ở Metro Line 3 rồi mở rộng phạm vi công việc ở Metro số 5 – thực chất là gợi ý chung cho ngành: phải có kế hoạch chuyển hóa mỗi dự án từ "bài học" thành năng lực ngành. Song song, việc thành lập liên doanh dịch vụ bảo dưỡng, sửa chữa thiết bị khoan TBM với đối tác Trung Quốc trong quý 2/2026 cho thấy doanh nghiệp trong nước đã nghĩ vượt ra khỏi vai trò thi công, tiến sang cung cấp dịch vụ kỹ thuật chuyên sâu.
