Huỳnh Thúc Kháng 150 năm: Một đời chọn dân, không chọn quan
Huỳnh Thúc Kháng là một chí sĩ yêu nước Việt Nam, nhà báo và nhà giáo dục cách mạng đã lựa chọn con đường khai dân trí, chấn hưng dân khí và phụng sự Tổ quốc bằng ngòi bút, lớp học và trách nhiệm chính trị, thay vì tìm kiếm danh vọng quan trường dưới chế độ thực dân nửa phong kiến.
Kỷ niệm Huỳnh Thúc Kháng 150 năm không chỉ là một nghi thức lịch sử; đó là phép thử cho nhận thức hiện tại của chúng ta về trí thức yêu nước. Khi một người đỗ tiến sĩ đệ tam giáp, đạt danh hiệu “Song nguyên” mà vẫn quyết từ chối quan lộ để đứng về phía nhân dân, lựa chọn ấy là lời phê phán mạnh hơn mọi bài diễn văn. Từ phong trào Duy Tân đến những năm tháng tù đày Côn Đảo, rồi tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ông kiên định một phương châm: đem tài năng, trí tuệ và tâm huyết để phụng sự nhân dân, Tổ quốc. Sự nhất quán ấy khiến ông khác với nhiều trí thức cùng thời: ông không “phản tỉnh” trên giấy, ông trả giá bằng tự do và sự nghiệp.
Từ chối quan trường, chọn Duy Tân và chấn hưng dân trí
Điểm cốt lõi trong di sản của Huỳnh Thúc Kháng là quyết định dứt khoát không vào chốn quan trường, dù đã ở đỉnh cao khoa cử. Đạt đến đỉnh cao khoa cử, nhưng Huỳnh Thúc Kháng từ chối bước vào con đường quan lộ dưới chế độ thực dân nửa phong kiến, chọn đứng về phía nhân dân, cùng Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp khởi xướng phong trào Duy Tân với tôn chỉ “khai dân trí, chấn hưng dân khí, bồi dưỡng dân sinh”. Đây là lựa chọn chính trị, không phải cử chỉ lãng mạn. Ông hiểu rằng “ngu dân” thì không thể có quyền, nên đã đi dạy học, đọc các tài liệu tư tưởng mới để nuôi ý chí canh tân.
Sự nghiệp của ông còn được thử thách bằng 13 năm lưu đày Côn Đảo (1908-1921), nơi ông không khuất phục mà tự học tiếng Pháp, sáng tác thơ ca, rồi sau đó biên soạn “Thi tù tùng thoại” để ghi lại khí tiết người tù yêu nước. Đây là bằng chứng rằng khai dân trí, với ông, không dừng ở lớp học mà tiếp tục ngay trong ngục tối. Khi đắc cử Viện trưởng Viện Nhân dân đại biểu Trung Kỳ, ông cũng chỉ coi nghị viện là “khe hẹp” để đấu tranh, sẵn sàng từ chức khi nhận thấy cơ quan này không có thực quyền. Trách nhiệm với dân, với nước luôn đặt trên mọi chiếc ghế.
Báo Tiếng Dân: Tờ báo, tiếng nói và trách nhiệm với quốc dân
Nếu phải chọn một biểu tượng cho di sản báo chí Việt hiện đại, báo Tiếng Dân là cái tên không thể né tránh. Tháng 8/1927, Huỳnh Thúc Kháng sáng lập báo Tiếng Dân tại Huế, trực tiếp làm Chủ nhiệm kiêm Chủ bút; đây là cơ quan ngôn luận bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên tại Trung Kỳ. Suốt 16 năm (1927-1943), ông dùng ngòi bút như một thứ “quyền lực dân sự”, đấu tranh vì quyền lợi nhân dân và sự tiến bộ xã hội. Báo Tiếng Dân bền bỉ phản ánh đời sống người lao động, phê phán nạn nhũng nhiễu và bảo vệ văn hóa dân tộc cho đến khi bị đình bản sau 16 năm hoạt động.
Điều đáng nói là tầm nhìn chủ quyền quốc gia của một nhà báo yêu nước. Năm 1938, trước căng thẳng quanh quần đảo Hoàng Sa, chính Huỳnh Thúc Kháng với bút danh Sử Bình Tử đã đăng loạt bài khẳng định chủ quyền Việt Nam dựa trên nhiều tư liệu như “Phủ biên tạp lục”. Trong bối cảnh kiểm duyệt gắt gao, việc đưa Hoàng Sa lên mặt báo là một lựa chọn đầy ý thức: báo chí không chỉ là “tin tức” mà là công cụ khẳng định chủ quyền. Hội thảo khoa học về chủ đề “Huỳnh Thúc Kháng – Từ báo Tiếng Dân đến Trường dạy làm báo” hôm nay nhấn mạnh rằng: sự hình thành và phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam mang dấu ấn đậm nét của ông.
Đồng hành cùng Hồ Chí Minh và Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng
Huỳnh Thúc Kháng không chỉ là nhà báo; ông còn là người gánh vác trách nhiệm nhà nước trong giai đoạn hiểm nghèo. Khi nhận lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông từng nói: “Chữ Huỳnh Thúc Kháng này tôi xin gửi cho cụ, cụ dùng được việc gì thì cụ dùng”. Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ, rồi Quyền Chủ tịch Chính phủ theo sắc lệnh ngày 29/5/1946, ông cùng Hồ Chí Minh chèo lái đất nước qua một thời kỳ đầy biến động. Chủ tịch Hồ Chí Minh sau đó đánh giá rằng, trong thời gian ông vắng mặt, “nhờ sự lãnh đạo sáng suốt của cụ Huỳnh quyền Chủ tịch… mà giải quyết được nhiều việc khó khăn, công việc kiến thiết cũng tiến bộ”.
Di sản của ông vượt ra khỏi đời mình khi tên tuổi Huỳnh Thúc Kháng trở thành biểu tượng cho nền giáo dục báo chí cách mạng. Ngày 4/4/1949, tại xóm Bờ Rạ, xã Tân Thái, huyện Đại Từ, lớp dạy làm báo mang tên Huỳnh Thúc Kháng khai giảng; đây là cơ sở đào tạo báo chí đầu tiên của nền báo chí cách mạng Việt Nam và là cơ sở duy nhất trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Hội thảo khoa học về ông hôm nay không chỉ là sự tri ân, mà còn là lời nhắc nhở: một nền báo chí hiện đại muốn vững phải đặt gốc ở trách nhiệm công dân và tinh thần phụng sự mà ông đã nêu gương.
Thông điệp gửi thế hệ trẻ: Trách nhiệm không thể khoán trắng cho lịch sử
Giá trị cuối cùng mà Huỳnh Thúc Kháng để lại không nằm ở chức danh, mà ở ý thức coi việc nước là trách nhiệm thiêng liêng và bổn phận phải dốc lòng phụng sự. Trong bối cảnh đất nước đặt nhiều kỳ vọng vào thế hệ trẻ, điều quan trọng nhất từ cuộc đời ông là tinh thần phụng sự và ý thức sẵn sàng gánh vác việc chung. Nếu người trẻ hôm nay chỉ nhìn ông như “nhân vật trong sách giáo khoa”, họ đã tự tước đi một tấm gương sống động về bản lĩnh trí thức. Một trong những giá trị nhân cách cao đẹp của ông là khát vọng cống hiến, tinh thần trách nhiệm và ý chí dấn thân vì sự phát triển của đất nước.
Đối với thanh niên, học gương Huỳnh Thúc Kháng nghĩa là biến những giá trị ấy thành hành động: nhận thức rõ vai trò và trách nhiệm của mình đối với quê hương; không ngừng học tập, rèn luyện bản lĩnh, nâng cao tri thức; dám nghĩ, dám làm, dám cống hiến và dám chịu trách nhiệm. Huỳnh Thúc Kháng 150 năm là lời nhắc: lịch sử không thể gánh thay trách nhiệm của hiện tại. Nếu lớp trẻ hôm nay từ chối “quan trường” ích kỷ của chủ nghĩa cá nhân, chọn con đường phụng sự như ông từng chọn, đó mới là cách tưởng niệm thiết thực nhất.
