Uống thuốc giảm đau tùy tiện là gì và vì sao nguy hiểm?
Uống thuốc giảm đau tùy tiện là việc tự ý dùng hoặc tăng liều thuốc giảm đau, hạ sốt, thuốc cảm mà không đọc kỹ thành phần, không theo liều khuyến cáo và không có hướng dẫn của bác sĩ, dẫn đến nguy cơ trùng hoạt chất, quá liều paracetamol và tổn thương gan paracetamol, thậm chí suy gan cấp từ thuốc. Điều đáng nói là thói quen này xuất phát từ những triệu chứng rất đời thường như đau đầu, đau họng, sốt nhẹ, đau nhức khớp – những vấn đề nhiều người cho rằng chỉ cần vài viên thuốc là xong. Khi coi thuốc là “thần dược” cho mọi cơn đau, chúng ta đã biến cơ thể thành nơi thử nghiệm ngẫu nhiên, nơi các hoạt chất cộng dồn âm thầm cho tới khi gan, thận hoặc tuyến nội tiết phải “kêu cứu”.
Ca bệnh 46 tuổi: tổn thương gan vì ngộ độc thuốc cảm chứa paracetamol
Câu chuyện người đàn ông 46 tuổi ở Hà Nội bị tổn thương gan sau khi uống thuốc cảm chứa paracetamol rồi tiếp tục dùng thêm thuốc hạ sốt mà không biết trùng hoạt chất không phải là ngoại lệ mà là hồi chuông cảnh báo. Trước khi nhập viện, ông chỉ có đau đầu, đau họng, sốt nhẹ, mệt mỏi, vã mồ hôi – những triệu chứng mà đa số chúng ta sẽ tự xử lý bằng thuốc cảm, thuốc hạ sốt. Ông dùng thuốc cảm cúm có mỗi viên chứa 300 mg paracetamol, sau đó người nhà lại cho uống thêm paracetamol 500 mg mua trong nước. Việc sử dụng liên tiếp những sản phẩm cùng chứa một hoạt chất khiến tổng lượng paracetamol đưa vào cơ thể tăng lên mà gia đình không nhận ra. Hậu quả là tổn thương gan paracetamol, viêm gan cấp và phải nhập viện điều trị.
Điều đáng sợ ở ngộ độc thuốc cảm dùng paracetamol là tính âm thầm. Trong 1–2 ngày đầu, người bệnh có thể gần như không có triệu chứng rõ ràng. Đến khoảng ngày thứ ba, tổn thương gan mới bắt đầu rõ hơn với các dấu hiệu như mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn. Từ ngày thứ 3, tổn thương gan có thể xuất hiện với biểu hiện mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, sau đó tiến triển thành suy gan cấp, hôn mê và thậm chí tử vong. Một câu nói đáng nhớ ở đây là: “Vì vậy, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc uống bao nhiêu viên thuốc, mà còn là biết mình đang uống những gì”. Việc nghĩ rằng “đau chưa hết thì uống thêm” chẳng khác nào tự đẩy gan vào thế phải gánh lượng độc chất vượt ngưỡng an toàn.
Paracetamol: thuốc ‘lành’ nhưng có thể dẫn đến suy gan cấp từ thuốc
Paracetamol được xem là thuốc giảm đau, hạ sốt phổ biến, thuộc nhóm không kê đơn, nên nhiều người mặc nhiên coi là an toàn. Nhưng chính sự dễ mua, dễ dùng đó đã tạo ra “bẫy” ngộ độc khó lường. Ngộ độc paracetamol dễ xảy ra khi nhiều thuốc có tên khác nhau nhưng cùng chứa hoạt chất này. Người bệnh đau đầu, đau họng, sốt nhẹ hay đau nhức cơ thể thường chỉ xem đó là triệu chứng không đáng ngại và tự uống thuốc giảm đau, hạ sốt hoặc thuốc cảm, thậm chí uống thêm loại khác khi chưa thấy đỡ. Paracetamol có mặt trong rất nhiều sản phẩm, từ thuốc cảm cúm, thuốc hạ sốt đến thuốc giảm đau đầu; nếu không đọc kỹ bảng thành phần, việc uống trùng hoạt chất chỉ là vấn đề thời gian.
Nguy hiểm hơn, ngộ độc không nhất thiết xảy ra sau một lần uống lượng lớn mà có thể do uống lặp lại trong nhiều ngày hoặc vô tình dùng nhiều thuốc cùng chứa paracetamol. Từ ngày thứ 3, tổn thương gan có thể xuất hiện với biểu hiện mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, sau đó tiến triển thành suy gan cấp, hôn mê và thậm chí tử vong. Nếu tiếp tục bỏ qua, tình trạng có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm độc, suy gan cấp, hôn mê gan, thậm chí tử vong. Đối với người cao tuổi, người có bệnh gan, người đang sử dụng nhiều thuốc, người nghiện rượu, người suy kiệt, mắc bệnh mạn tính hoặc vừa trải qua phẫu thuật, việc sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt càng cần có sự đánh giá và hướng dẫn cụ thể của bác sĩ. Thuốc không phải thứ để dùng tùy ý, nhất là khi hậu quả có thể là suy gan cấp từ thuốc khó cứu vãn.
Lạm dụng thuốc giảm đau dài hạn: từ cơn đau khớp đến biến dạng cơ thể
Không chỉ paracetamol mới gây họa; câu chuyện nam bệnh nhân 32 tuổi mắc Gút mạn tính càng cho thấy lạm dụng thuốc giảm đau dài hạn nguy hiểm thế nào. Khoảng 10 năm trước, anh bắt đầu đau các khớp ngón chân, tay, sau đó lan tới cổ chân, gối, khuỷu tay. Nhưng thay vì điều trị bài bản, anh chọn cách quen thuộc: “cứ đau khớp là ra hiệu thuốc mua thuốc giảm đau về uống” và lặp lại điều này mỗi khi cơn đau tái phát. Kết quả, khi đến khám, bệnh nhân đã có nhiều cục sần (hạt tophi) gây biến dạng khớp: bàn ngón chân, cổ chân, khớp gối, bàn ngón tay, khuỷu tay, nhiều vị trí dưới da, các khối tophi kích thước lớn, tiềm ẩn nguy cơ vỡ, nhiễm trùng và gây tổn thương khớp nghiêm trọng.
Không chỉ khớp bị phá hủy, cơ thể bệnh nhân phù nề, tăng khoảng 20kg, mặt tròn, tích mỡ vùng bụng, da mỏng, teo cơ, nhiều vết rạn da tím thâm quanh bụng, đùi, bắp tay – những dấu hiệu điển hình của hội chứng “giả Cushing” do lạm dụng thuốc giảm đau chứa glucocorticoid kéo dài. Qua khai thác tiền sử sử dụng thuốc, bệnh nhân đã tự ý dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, trong đó có các thuốc giảm đau, chống viêm chứa glucocorticoid được sử dụng kéo dài mà không có chỉ định của bác sĩ. Việc lạm dụng thuốc giảm đau kéo dài khiến người bệnh gặp phải hội chứng Cushing do thuốc, với nhiều biến chứng nguy hiểm: đục thủy tinh thể, tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương… Qua trường hợp này, bác sĩ chuyên khoa khuyến cáo người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc giảm đau để điều trị các bệnh lý cơ xương khớp hoặc tin vào các sản phẩm được quảng cáo là "thần dược" chữa đau xương khớp.
Thay đổi thói quen: làm sao dùng thuốc giảm đau an toàn hơn?
Nhìn lại các ca bệnh trên, điểm chung không phải là bệnh nền quá nặng, mà là thói quen uống thuốc giảm đau tùy tiện. Người đàn ông 46 tuổi nghĩ một viên thuốc cảm cúm Nhật rồi thêm vài viên hạ sốt trong nước là bình thường; nam bệnh nhân Gút 32 tuổi tin rằng mỗi lần đau uống vài viên thuốc giảm đau là xong. Cả hai đều bỏ qua bước quan trọng nhất: đọc kỹ thành phần và hỏi ý kiến bác sĩ. Người dân cần thay đổi một thói quen tưởng như vô hại, đó là tự dùng thuốc mỗi khi cơ thể xuất hiện triệu chứng. Ngộ độc thuốc cảm, tổn thương gan paracetamol hay hội chứng giả Cushing không phải là “số xui” mà là kết quả tất yếu của lạm dụng thuốc giảm đau.
Vậy phải làm gì? Trước hết, mỗi lần mua thuốc, hãy đọc bảng thành phần, đặc biệt là xem có paracetamol hay glucocorticoid hay không. Nếu đã uống một sản phẩm có paracetamol, không nên tự ý dùng thêm thuốc khác cũng chứa hoạt chất này. Thứ hai, không kéo dài việc tự dùng thuốc giảm đau, hạ sốt quá 2–3 ngày; nếu triệu chứng không giảm hoặc nặng hơn, hãy đi khám. Cuối cùng, hãy hiểu rằng đối với người cao tuổi, người có bệnh gan, người đang dùng nhiều thuốc, người nghiện rượu, người suy kiệt, mắc bệnh mạn tính hoặc mới phẫu thuật, mọi thuốc giảm đau đều phải có bác sĩ “gật đầu” trước. Thuốc có thể cứu bạn khỏi cơn đau, nhưng cũng có thể âm thầm đẩy bạn vào suy gan cấp từ thuốc nếu coi thường các cảnh báo.
