Logistics là phần nối dài của vùng nguyên liệu
Logistics nông sản là hệ thống vận chuyển, lưu trữ, bảo quản và giao nhận đưa nông sản từ vùng sản xuất đến người mua, trong đó mỗi chặng phải giữ được chất lượng và đúng nhịp mùa vụ. Với Tây Nguyên, đây không phải khâu hậu cần phụ trợ mà là điều kiện quyết định nông sản có thể cạnh tranh trên thị trường toàn cầu hay không. Miền Trung – Tây Nguyên là vùng sản xuất nông sản xuất khẩu chủ lực, nhưng hàng hóa hiện vẫn chủ yếu đi đường bộ, khiến thời gian và chi phí vận chuyển tăng. Tây Nguyên không giáp biển, còn đường thủy nội địa miền Trung khó phát triển vì sông ngắn và dốc. Vì vậy, kết nối cảng biển và cửa khẩu phải được xem là trọng tâm của logistics Tây Nguyên, chứ không thể trông chờ riêng vào mở rộng sản lượng. Hàng hóa cần một hành lang vận chuyển liền mạch, từ nông trại đến cửa ngõ xuất khẩu.
Áp lực thể hiện rõ ở chi phí mà doanh nghiệp và cuối cùng người mua phải gánh. Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, vận chuyển chiếm khoảng 30% giá thành của nhiều mặt hàng rau quả, trong đó logistics nội địa chiếm khoảng 17%. Con số này củng cố một nhận định: cải thiện chặng từ vùng trồng đến cảng có thể tạo khác biệt trực tiếp cho sức cạnh tranh, thay vì chỉ bổ sung thêm năng lực xuất khẩu ở đầu cuối. Nông sản theo mùa, khối lượng lớn và cần bảo quản tốt; nếu hàng phải nằm chờ hoặc di chuyển qua những mắt xích thiếu phối hợp, lợi thế về sản lượng dễ bị bào mòn trước khi hàng lên tàu.
Quy Nhơn và Becamex VSIP cho thấy chuỗi phải được nhìn toàn diện
Trong khuôn khổ Diễn đàn Logistics Việt Nam 2026, đoàn khảo sát do ông Hoàng Xuân Vũ, Phó Trưởng phòng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, dẫn đầu đã đến Cảng Quy Nhơn và Khu công nghiệp Becamex VSIP Bình Định ngày 6–7/11. Chuyến đi giúp đoàn tìm hiểu quy trình tiếp nhận, bảo quản, xếp dỡ, vận chuyển và nhu cầu logistics của doanh nghiệp. Việc khảo sát cả khu công nghiệp lẫn cảng trong cùng chương trình là cách tiếp cận đúng: chuỗi cung ứng nông sản không thể được đánh giá bằng cách nhìn riêng một bến cảng hay một tuyến đường. Khu công nghiệp và vùng nguyên liệu tạo nguồn hàng; cảng kết nối hàng với mạng lưới vận tải trong nước và quốc tế. Nếu hai phía không ăn khớp, hạ tầng riêng lẻ khó chuyển thành lợi thế thương mại.
Cảng Quy Nhơn nằm ở điểm đầu Quốc lộ 19, có vị trí kết nối duyên hải với Tây Nguyên và mở hướng giao thương tới một phần Nam Lào, Đông Bắc Campuchia. Cảng cách Pleiku khoảng 165 km; hạ tầng gồm 5 cầu bến với tổng chiều dài gần 1.200 m, cùng 400 ổ cắm container lạnh để phục vụ hàng cần kiểm soát nhiệt độ. Cảng duy trì khoảng 8 chuyến tàu container mỗi tuần và khoảng 20 hãng tàu khai thác, mua chỗ. Đây là nền tảng đáng kể, nhưng chưa đủ để tự động hút nông sản. Đường từ vùng trồng, điểm gom hàng, kho lạnh, lịch tàu và khâu giao nhận phải phối hợp được với nhau. Năng lực cảng chỉ phát huy khi chủ hàng có thể lên kế hoạch vận chuyển ổn định.
Đường đi chưa liền mạch, chi phí vẫn đè lên hàng hóa
Nút thắt không nằm riêng ở khoảng cách. Hàng xuất khẩu của khu vực hiện chủ yếu đi đường bộ, trong khi kết nối trục ngang, điểm gom hàng, kho lạnh và dịch vụ vận tải đa phương thức chưa đồng bộ. Tuyến từ Gia Lai đến Quy Nhơn chủ yếu theo Quốc lộ 19, qua đèo An Khê và đèo Mang Yang; hành trình hơn 170 km thường mất gần nửa ngày. Cùng lúc, tần suất vận tải container ven biển ở miền Trung còn hạn chế, khiến doanh nghiệp có thể chọn đường bộ để chủ động thời gian, dù đó không hẳn là phương án hiệu quả nhất. Kho bảo quản đạt chuẩn xuất khẩu tại Tây Nguyên còn nhỏ và phân tán; thiếu doanh nghiệp đủ quy mô cung cấp dịch vụ trọn gói. Hệ quả không dừng ở chi phí: chậm nguyên liệu, trễ giao hàng và giảm hiệu quả vận hành đều có thể phát sinh.
Cảng Quy Nhơn có thể mở thêm lựa chọn vận tải, nhưng phải được đặt trong một mạng lưới thực tế thay vì xem như lời giải đơn độc. Hàng hóa từ cảng có thể đi trực tiếp hoặc trung chuyển qua các trung tâm logistics quốc tế; còn ở đầu Tây Nguyên, doanh nghiệp cần gom đủ hàng, bảo quản đúng chuẩn và giao tới cảng đúng lịch. Vì thế, ưu tiên nên là hình thành điểm gom ngay gần vùng sản xuất, mở rộng kho lạnh và tổ chức tuyến vận tải biển nội địa với tần suất ổn định. Nếu những mắt xích này thiếu, container lạnh tại cảng cũng không thể bù cho thời gian chờ và bảo quản chưa đạt chuẩn ở thượng nguồn.
Hành lang pháp lý và phối hợp quyết định giá trị cuối cùng
Hạ tầng là điều kiện cần; luật lệ dễ áp dụng và trách nhiệm rõ ràng mới giúp dịch vụ vận hành xuyên suốt. Một lô nông sản có thể đi qua doanh nghiệp vận tải đường bộ, cảng, hãng tàu và đại lý giao nhận. Khi chuỗi càng nhiều chủ thể, càng cần khung pháp lý xác định quyền, trách nhiệm và cách xử lý thủ tục thống nhất. Doanh nghiệp đã nêu vướng mắc trong tiếp cận thị trường, giấy phép và phương tiện vận tải, kiểm tra chuyên ngành, hải quan, chứng từ và dữ liệu điện tử. Bởi vậy, kết nối vùng không chỉ là nối đường tới cảng; đó còn là giảm khoảng trống phối hợp và thủ tục gây đình trệ hàng hóa. Hoàn thiện quy định mà thiếu cơ chế thực thi hiệu quả sẽ không tháo được nút thắt trên thực địa.
Dự án cao tốc Quy Nhơn – Pleiku đã khởi công ngày 19/12/2025, dự kiến hoàn thành cơ bản trước năm 2030. Tuyến đường có thể cải thiện kết nối, nhưng giá trị của nó sẽ phụ thuộc vào các dịch vụ đi kèm: điểm gom, kho lạnh, vận tải đa phương thức và doanh nghiệp đủ năng lực tổ chức trọn gói. Các giải pháp vùng được đưa ra thảo luận tại phiên chuyên đề về logistics Miền Trung – Tây Nguyên chiều 7/11; những ý kiến từ khảo sát cũng được tổng hợp để phục vụ tham mưu và trao đổi tại diễn đàn. Đây là cơ hội để chuyển nhận diện điểm nghẽn thành kế hoạch phối hợp cụ thể.
Muốn nâng giá trị nông sản Tây Nguyên, cần đo thành công bằng khả năng đưa hàng ra thị trường đúng thời điểm, giữ chất lượng và giảm những khâu chờ không cần thiết. Cảng Quy Nhơn có vị trí và năng lực khai thác; vùng sản xuất có nguồn hàng; Becamex VSIP có thể góp phần hình thành thêm các luồng kết nối. Phần còn thiếu là một chuỗi cung ứng nông sản được tổ chức đồng bộ, từ pháp lý và kho bãi đến lịch vận tải và trách nhiệm của từng bên. Nếu không lấp các khoảng trống ấy, lợi thế địa lý sẽ chỉ nằm trên bản đồ. Kết nối hiệu quả mới biến Tây Nguyên thành hành lang logistics có sức cạnh tranh và giúp nông sản tiến gần hơn tới thị trường toàn cầu.
