21% học sinh Huế chưa có sách giáo khoa: khi chính sách tốt đi chậm hơn thực tế
Tình trạng thiếu sách giáo khoa Huế hiện nay là việc khoảng 21% học sinh trên địa bàn thành phố sau khai giảng vẫn chưa có đủ sách giáo khoa bản in để học, dù địa phương đã ban hành chính sách cấp và cho mượn sách miễn phí cho tất cả học sinh phổ thông, làm nảy sinh câu hỏi về cách xây dựng lộ trình và tổ chức phân phối sách giáo khoa của ngành giáo dục địa phương.
Con số 21% học sinh chưa có sách giáo khoa bản in không chỉ là một chỉ số kỹ thuật; nó là thước đo năng lực quản lý của hệ thống giáo dục địa phương trong việc biến một chính sách nhân văn thành hiện thực. Trong khi sách giáo khoa Huế được tuyên bố sẽ được cấp miễn phí cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, phụ huynh lại phải chạy đôn đáo khắp các nhà sách giữa cảnh khan hiếm nguồn cung. Một chính sách miễn phí sách đáng lẽ giúp giảm áp lực đầu năm, nhưng cách triển khai khiến không ít gia đình rơi vào thế bị động, phải xoay xở với file PDF, in ấn tạm bợ và nhờ bạn bè cho mượn sách.
Vì sao vẫn thiếu sách dù đã có chính sách miễn phí?
Gốc rễ của thiếu sách học sinh ở Huế nằm ở cả hai phía: nguồn cung từ nhà xuất bản và cách tổ chức đấu thầu, phân phối sách giáo khoa của địa phương. Tình trạng khan hiếm sách giáo khoa đã được phía nhà xuất bản cảnh báo từ trước và họ chỉ kịp cung cấp hệ thống tài liệu điện tử để hỗ trợ bước đầu cho năm học mới. Trong khi đó, ngay từ kỳ nghỉ hè, Sở GD&ĐT đã khảo sát nhu cầu mượn sách, ước tính giá trị gói sách ở mức 28,2 tỷ đồng. Tuy nhiên, khi gói thầu được mở vào ngày 29/8, không có nhà thầu nào tham gia, khiến kế hoạch cấp sách miễn phí bị “đứng hình” đúng thời điểm học sinh chuẩn bị vào năm học mới.
Sau khi học sinh tập trung trở lại, một đợt rà soát mới cho thấy nhiều gia đình đã tự mua sách cho con, khiến tổng nhu cầu mượn sách giảm xuống, chỉ còn khoảng 12,3 tỷ đồng. Việc phải điều chỉnh gói thầu, xây dựng lại kế hoạch và mời thầu lần nữa kéo dài thêm thời gian, đẩy rủi ro về phía phụ huynh và học sinh. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Tổng nhu cầu mượn sách giáo khoa ước tính trị giá 28,2 tỷ đồng, nhưng đến lần rà soát lại chỉ còn khoảng 12,3 tỷ đồng, buộc Sở phải điều chỉnh gói thầu và tổ chức đấu thầu lại”. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật; đó là minh chứng cho việc dự báo nhu cầu và thiết kế quy trình chưa sát với thực tế, khiến chính sách miễn phí sách bị trễ so với nhịp khai giảng.
Tác động đến lớp học và gia đình: ai đang gánh phần rủi ro?
Trong khi cơ quan quản lý điều chỉnh gói thầu, người chịu tác động trực tiếp lại là học sinh và phụ huynh. Giai đoạn giữa và cuối tháng 8, khi thiếu sách giáo khoa diễn ra rõ nhất, nhiều phụ huynh ở Huế phải vất vả săn tìm từng cuốn trong bối cảnh các kệ sách giáo khoa gần như trống trơn, chỉ còn vài đầu sách lẻ. Không ít người phải tìm file sách giáo khoa trên mạng, in màu, đóng thành tập cho con dùng tạm, làm phát sinh chi phí không nhỏ so với nhiều gia đình. Trong khi đó, giáo viên buộc phải linh hoạt: gửi file PDF cho học sinh, tổ chức dạy học bình thường, không cắt xén chương trình theo chỉ đạo của Sở GD&ĐT từ cuộc họp ngày 3/9 với các cơ sở giáo dục.
Điểm đáng chú ý là chính sách miễn phí sách vốn được phụ huynh đánh giá là thiết thực vì giúp giảm chi phí đầu năm học, đặc biệt trong bối cảnh giá cả sinh hoạt tăng. Thế nhưng, việc phân phối sách giáo khoa không kịp thời khiến lợi ích này bị giảm đi đáng kể, ít nhất là trong giai đoạn đầu năm. Những gia đình trông chờ sách mượn miễn phí vẫn phải tạm ứng tiền để mua hoặc tự xoay xở tài liệu số, trong khi gia đình có điều kiện hơn thì chủ động mua sớm để khỏi phụ thuộc. Khoảng cách này vô tình tạo nên chênh lệch trong trải nghiệm học tập, khi có em được học với sách in đầy đủ, có em phải dựa vào bản in lẻ hoặc file trên điện thoại, máy tính.
Lộ trình điều chỉnh của Sở GD&ĐT và những bài học không nên bỏ qua
Trước áp lực thiếu sách, Sở GD&ĐT Huế đang cố gắng “chạy nước rút” để lấp khoảng trống mà một phần chính họ tạo ra. Sau khi nhu cầu mượn sách được điều chỉnh xuống, Sở đã xây dựng kế hoạch mới cho gói thầu, tiếp tục mời thầu theo quy định, với thời điểm mở thầu dự kiến là ngày 19/9. Đồng thời, Sở yêu cầu các trường tiếp tục dạy và học bình thường, tăng cường khai thác kho học liệu số miễn phí của Bộ GD&ĐT để bù đắp phần thiếu sách in. Nhà xuất bản Giáo dục và các nhà phân phối cũng phải chia sẻ nguồn sách cho nhiều địa phương, khiến việc phân phối sách giáo khoa về Huế càng trở nên căng thẳng.
Một câu nói đáng chú ý là: “Sau khi lựa chọn được nhà thầu và hoàn thành gói mua sắm, tình trạng khan hiếm, thiếu sách giáo khoa trên địa bàn sẽ được khắc phục”. Tuy nhiên, niềm tin không thể chỉ đặt vào tương lai; bài học ở đây là phải tính lại cách thiết kế chính sách miễn phí sách sao cho linh hoạt hơn. Khi một địa phương chọn đi sớm hơn lộ trình quốc gia về miễn phí sách giáo khoa, họ phải chấp nhận rủi ro lớn hơn, đồng nghĩa với trách nhiệm quản lý cũng phải cao hơn. Từ khâu khảo sát nhu cầu, thời điểm đấu thầu, đến phương án dự phòng khi không có nhà thầu tham gia, mọi mắt xích đều cần kịch bản B rõ ràng, nếu không, những lần “đi trước” rất dễ trở thành cảm giác “bị bỏ lại” đối với chính học sinh của mình.
