Đổi cách tuyển để mở rộng nền tảng
Tuyển sinh trường THPT chuyên theo khối là phương án trong dự thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, thay cách tuyển theo từng môn bằng ba lĩnh vực rộng, rồi để học sinh chọn hướng chuyên sâu sau khi đã trải nghiệm ở lớp 10. Bộ đã công bố dự thảo Thông tư về tổ chức và hoạt động của trường chuyên để lấy ý kiến góp ý, với mục tiêu định vị lại trường chuyên theo hướng phát hiện tài năng gắn với phát triển toàn diện và định hướng nghề nghiệp sớm. Đây là điều chỉnh đáng kể: trường chuyên không còn chỉ tìm học sinh nổi trội ở một môn từ đầu vào, mà kỳ vọng xây nền kiến thức liên ngành trước khi đi sâu. Ý tưởng có lý, nhất là khi học lệch sớm có thể thu hẹp lựa chọn của học sinh. Nhưng lợi ích ấy chỉ thành hiện thực nếu bài thi đầu vào và chương trình sau tuyển sinh cùng được thiết kế phù hợp.
Theo dự thảo, ba khối gồm Khoa học tự nhiên (Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Tin học), Khoa học xã hội (Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí) và Ngoại ngữ. Mỗi khối có một phương thức tuyển sinh và một điểm chuẩn, không chia chỉ tiêu theo từng môn chuyên. Với hình thức thi chuyên theo khối, thí sinh khối Tự nhiên làm Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ.

Môn chuyên sâu được chọn sau học kỳ I
Trúng tuyển vào một khối không có nghĩa học sinh phải chuyên sâu mọi môn trong khối. Trong học kỳ I lớp 10, các em học tập, trải nghiệm, tham gia dự án nhập môn và được tư vấn để nhận diện năng lực, sở trường, lĩnh vực quan tâm. Cuối học kỳ, mỗi học sinh đăng ký thêm hai môn thuộc khối để học chuyên sâu, bên cạnh môn chuyên bắt buộc: Toán ở khối Tự nhiên, Ngữ văn ở khối Xã hội và ngoại ngữ đã trúng tuyển ở khối Ngoại ngữ. Như vậy, môn chuyên sâu lớp 10 được chọn sau khi học sinh đã bước vào trường, thay vì khóa chặt lựa chọn từ kỳ thi vào lớp 10. Các tổ hợp dự kiến gồm Toán - Vật lí - Hóa học, Toán - Hóa học - Sinh học, Toán - Vật lí - Tin học hoặc Ngữ văn - Lịch sử - Địa lí.
Cách làm này có thể giúp các em chọn sát hơn với năng lực và dự định xét tuyển đại học, đồng thời giảm áp lực phải quyết định quá sớm. Tuy nhiên, khâu định hướng trong học kỳ đầu không thể chỉ dừng ở tư vấn trên giấy: học sinh cần được tiếp xúc thực chất với môn học, giáo viên và phương pháp học chuyên sâu. Nếu trải nghiệm không đủ tốt hoặc việc đăng ký môn bị giới hạn bởi điều kiện của trường, lựa chọn muộn hơn chưa chắc đã đồng nghĩa với lựa chọn sáng suốt hơn.
Nguy cơ thêm một vòng sàng lọc
Điểm gây tranh luận nhất là tuyển theo khối có thể làm giảm lợi thế của học sinh giỏi nổi bật ở một môn. TS Trần Nam Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Năng khiếu, lưu ý rằng thí sinh mạnh Vật lí, Hóa học hoặc Sinh học nhưng không đạt kết quả tốt ở bài đánh giá chung của khối Khoa học tự nhiên vẫn có thể trượt. Đây không phải rủi ro nhỏ về kỹ thuật; nó phản ánh việc tiêu chí tuyển chọn chuyển từ năng lực chuyên biệt sang khả năng đáp ứng tương đối đồng đều trong một lĩnh vực. Với học sinh đã nhiều năm ôn theo môn, thay đổi sát kỳ tuyển sinh còn có thể buộc các em điều chỉnh kế hoạch và bổ sung kiến thức ngoài trọng tâm cũ.
Một học kỳ trải nghiệm rồi mới phân nhánh chuyên sâu cũng có thể trở thành vòng sàng lọc thứ hai nếu cơ hội học tập, tư vấn và tiêu chí phân lớp không minh bạch. Dự thảo hướng tới trao thêm thời gian để học sinh khám phá, nhưng trường cần giải thích rõ cách phân bổ môn, cách xử lý khi nhu cầu vượt khả năng đáp ứng và việc đánh giá có ảnh hưởng thế nào đến quyền chọn môn. Nếu không, học sinh có thể vượt qua kỳ thi đầu vào nhưng vẫn phải cạnh tranh lại để theo đuổi môn mình có năng khiếu. Vì vậy, cần đánh giá kỹ tác động của thi theo khối so với thi theo từng môn trước khi chốt phương án.

Lộ trình triển khai phải bảo vệ quyền lợi học sinh
Theo dự thảo, mô hình mới dự kiến áp dụng từ năm học 2027-2028; trường chưa bảo đảm điều kiện có thể chuyển sang năm học 2028-2029. Sở Giáo dục và Đào tạo hoặc cơ sở giáo dục đại học quản lý trường sẽ quyết định thời điểm áp dụng dựa trên đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh; thời điểm này phải được công bố cùng kế hoạch tuyển sinh. Học sinh đã trúng tuyển và đang học trước khi thông tư có hiệu lực được tiếp tục theo lớp chuyên, chương trình đã tuyển đến khi hoàn thành cấp học. Những mốc chuyển tiếp ấy là cần thiết, nhưng cần thông tin sớm để gia đình biết mình thuộc quy chế nào và chuẩn bị đúng hướng.
Các sở, cơ sở giáo dục đại học có trường chuyên và nhà trường được yêu cầu chuẩn bị đội ngũ, hướng dẫn tuyển sinh, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và truyền thông trước năm học 2027-2028. Đây nên là điều kiện tiên quyết, không phải thủ tục chạy theo thời hạn. Phương án ba khối có thể tạo nền học tập rộng hơn và giúp học sinh chọn môn chuyên sâu lớp 10 sát với sở trường, nhưng chỉ thuyết phục khi bài thi không loại oan người có năng khiếu đơn môn và giai đoạn trải nghiệm không biến thành một kỳ tuyển chọn âm thầm. Kết luận hợp lý lúc này là tiếp tục lấy ý kiến, thử tính khả thi và công bố lộ trình đủ sớm; cải cách trường chuyên đáng làm, nhưng không nên đánh đổi quyền lợi của một lứa học sinh để triển khai vội.







