Ngập úng Hà Nội cho thấy bài toán chống ngập thành phố đã lỗi thời
Giải pháp biến vỉa hè thành bể chứa nước ngầm là cách thiết kế đô thị dùng không gian dưới lòng đất để tạm trữ nước mưa, giảm tải cho hạ tầng thoát nước hiện có, đồng thời bổ sung không gian trữ nước đã mất do đô thị hóa, qua đó chống ngập thành phố hiệu quả hơn trong các trận mưa lớn kéo dài. Những ngày qua, Hà Nội cùng nhiều nơi ở miền Bắc và miền Trung hứng mưa to đến rất to, gây ngập úng nhiều tuyến phố, nhiều khu vực, lũ trên nhiều sông lên cao. Ngập chưa đến mức thảm họa nhưng ảnh hưởng rõ rệt đến đời sống người dân và hoạt động của đô thị. Khi mỗi trận mưa biến nhiều trục giao thông thành "sông", câu hỏi cần đặt ra không chỉ là tiêu thoát nước nhanh hơn, mà là phải thay đổi cách tư duy quy hoạch đô thị để nước có chỗ để đi và có chỗ để tạm trú.
Mưa cực đoan và đô thị hóa nhanh: hai lực cộng hưởng gây ngập
Đợt mưa kéo dài gần một tuần vừa qua không phải hiện tượng bất thường đơn lẻ, mà là ví dụ điển hình về sự cộng hưởng giữa khí tượng cực đoan và đô thị hóa thiếu chuẩn bị. Trục dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới và hoàn lưu sau áp thấp, kết hợp nguồn ẩm liên tục từ Biển Đông và Vịnh Bắc Bộ, đã tạo ra vùng mây mưa hình thành và tái phát triển nhiều lần trên cùng khu vực. Theo số liệu, chỉ trong 4 ngày từ sáng 14 đến 9h ngày 17/9, nhiều nơi ở Hà Nội ghi nhận tổng lượng mưa tích lũy trên 400–500mm; riêng Yên Sở lên tới khoảng 570,8mm và Hai Bà Trưng 550,3mm. Khi mưa lớn kéo dài như vậy, hệ thống cống, mương, hồ điều hòa duy trì mực nước cao, làm giảm đáng kể khả năng trữ và điều tiết nước. Đô thị hóa nhanh trong khi hạ tầng thoát nước, hồ điều hòa, không gian trữ nước chưa đầu tư đồng bộ khiến nguy cơ ngập bị đẩy lên thành rủi ro thường xuyên chứ không còn là ngoại lệ.
Vì sao GS Trương Đình Dụ muốn đưa “hồ chứa nước” xuống dưới vỉa hè
Ở Hà Nội trước đây, các vùng nội thành nằm trên đất cao, phía dưới là hệ thống ao hồ, đồng ruộng thấp rộng khắp nên nước mưa tiêu nhanh vào đó, không gây ngập phố xá. Nay những cánh đồng ấy đã thành khu phố sầm uất như Cầu Giấy, Thanh Xuân, Hoàng Mai…, trong khi hạ tầng thoát nước chưa kịp được thiết kế tương xứng nên chỉ cần mưa chưa lớn cũng đã ngập. Các ao, hồ, ruộng trũng từng là "bể chứa" tự nhiên, giờ bị bê tông hóa, khiến đô thị mất hẳn vùng đệm nước. Từ thực tế đó, GS.TS Trương Đình Dụ, nguyên Viện phó Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, đề xuất dùng không gian dưới đường, dưới công trình và đặc biệt dưới vỉa hè để xây các bể chứa nước ngầm. Ông nhấn mạnh: làm hầm dưới mặt đường giao thông có thể tính, nhưng chi phí và yêu cầu tải trọng rất cao, trong khi tận dụng vỉa hè hiệu quả hơn nhiều vì tải trọng nhỏ hơn đáng kể. Đây là tư duy: mang "hồ chứa nước" xuống lòng đất thay vì cố nhồi thêm hồ mặt nước trong đô thị vốn đã chật chội.
Tư duy hệ thống: bể chứa nước ngầm phải gắn với hạ tầng thoát nước
Biến vỉa hè thành bể chứa nước ngầm không thể tách rời khỏi bài toán hạ tầng thoát nước. Theo GS Trương Đình Dụ, mạng lưới tiêu thoát cần được nhìn như một hệ thống từ mương thu nước ngầm, kênh trục, kênh trục chính đến trạm bơm tiêu, tất cả đều phải được tính toán thủy lực chính xác. Dòng chảy lý tưởng là dòng chảy tự do: nước từ mặt đường rơi ngay vào mạng lưới thu nước mà không ứ đọng. Với cường độ mưa 400mm trên diện tích 1ha, lượng nước cần chứa lên tới khoảng 4000m3; nếu bể sâu 4m thì phải có diện tích hầm khoảng 1000m2. Những con số này cho thấy chỉ có sử dụng rộng rãi không gian dưới vỉa hè, dưới sân vườn, dưới các công trình mới đủ sức tạo dung tích trữ nước cần thiết. Nhưng quan trọng hơn, các bể phải được kết nối trực tiếp với hệ thống cống, mương, hồ điều hòa, để nước được tạm trữ rồi bơm hoặc xả ra sông khi mực nước hạ xuống. Nếu chỉ xây bể rời rạc, giải pháp ngập úng sẽ trở nên tốn kém mà không hiệu quả.
Biến thách thức thành cơ hội thiết kế lại đô thị chống ngập
Điểm đáng nói trong quan điểm của GS Trương Đình Dụ là ông coi chống ngập úng là yêu cầu đầu tiên khi lập quy hoạch mở rộng đô thị; nếu dự án không tìm ra được phương án chống ngập thì phải dừng lại. Đây là cách đặt vấn đề thực tế: không thể tiếp tục xây khu đô thị mới trên đất ruộng, đất ao mà bỏ qua câu hỏi lượng nước mưa trước đây tiêu đi đâu hoặc được chứa tạm ở đâu. Ngập úng khiến giao thông tê liệt, nhiều tuyến bị cấm lưu thông, người dân phải đi vòng, mất thời gian và an toàn bị đe dọa. Trong một đô thị hiện đại, chống ngập thành phố do mưa không còn là chuyện "tùy nghi" mà là một khâu sống còn của bài toán quy hoạch, hạ tầng thoát nước, môi trường và phát triển. Biến vỉa hè thành bể chứa nước ngầm chính là cách biến hệ quả của đô thị hóa – bê tông hóa mặt đất – thành một cơ hội: dùng chính cấu trúc đô thị để trả lại cho nước những không gian mà con người đã lấy đi. Hà Nội có thể lựa chọn tiếp tục chắp vá sau mỗi trận ngập, hoặc coi những ngày mưa như vừa qua là tín hiệu để tái thiết tư duy hạ tầng từ gốc.
