Lá chắn ngăn triều của TPHCM: dự án không thể chậm thêm nữa
Dự án ngăn triều TPHCM giai đoạn 1 là một hệ thống hạ tầng chống lũ lụt quy mô lớn, sử dụng các cống kiểm soát triều, đê kè ven sông và cống nhỏ phân tán để chủ động điều tiết mực nước sông, kênh, rạch, hạn chế triều cường xâm nhập và hỗ trợ tiêu thoát nước mưa, qua đó giảm ngập cho khu vực đô thị rộng hàng trăm km². Điểm quan trọng nhất lúc này là dự án đã đi tới ngưỡng không thể chậm thêm: tiến độ chung đạt khoảng 95%, nhiều hạng mục đã hoàn thành từ 92–99% và mục tiêu rõ ràng là đưa toàn bộ hệ thống vào vận hành trong tháng 11. Trong bối cảnh người dân liên tục đối mặt với những trận mưa lớn kết hợp triều cường khiến đường phố thành sông, việc dự án ngăn triều TPHCM sắp về đích không chỉ là thông tin kỹ thuật, mà là kỳ vọng thoát khỏi ám ảnh ngập lụt kéo dài hàng thập kỷ.
Kiến trúc kỹ thuật của một hệ thống ngăn triều hiện đại
Nếu coi chống ngập lụt thành phố là cuộc chiến dài hơi, thì dự án này chính là tuyến phòng thủ tiền tiêu được thiết kế khá bài bản. Hệ thống gồm 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định, khẩu độ 40–160 m; hai cống nhỏ Cầu Kinh, Bà Bướm; khoảng 6km đê kè ven sông Sài Gòn cùng 43 cống kiểm soát triều quy mô nhỏ đặt rải khắp các đoạn xung yếu. Về nguyên lý, các cống kiểm soát triều sẽ đóng khi triều dâng cao để ngăn nước ngoài sông tràn vào, mở khi mực nước bên ngoài thấp hơn để thoát nước và giữ giao thông thủy thông suốt. Đây không phải chỉ là những "cửa chắn" khổng lồ, mà là các nút điều tiết thông minh trong một mạng lưới hạ tầng chống lũ lụt được điều khiển bằng hệ thống tự động SCADA đang được đấu nối và hoàn thiện.
SCADA, trạm bơm và bài toán điều tiết mưa – triều
Điểm đáng chú ý của dự án ngăn triều TPHCM là nó không chỉ chặn nước triều, mà còn được thiết kế để chủ động điều tiết mực nước, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa – yếu tố mà người dân quan tâm nhất khi nói đến chống ngập lụt thành phố. Theo thiết kế, dự án giúp hạ thấp mực nước trong hệ thống sông, kênh, rạch, nâng hiệu quả của các dự án thoát nước đô thị hiện hữu. Các cống sẽ tạo dung tích trữ nước vào mùa mưa, sau đó xả khi điều kiện thủy triều cho phép, giảm áp lực cho hệ thống cống thoát nước trên mặt đất. Tại từng vị trí như cống Phú Định, hệ thống âu thuyền được tích hợp với trạm bơm gồm 6 máy, trước mắt lắp đặt 3 máy với tổng công suất khoảng 6m³/giây để hỗ trợ tiêu thoát. Cả mạng lưới được điều khiển và giám sát bằng SCADA, cho phép đóng – mở cửa van và vận hành bơm theo thời gian thực, thay vì các phản ứng chậm trễ như trước đây.
Tiến độ 95% sau một thập kỷ: người dân chờ thành quả, không muốn thêm lời hứa
Dự án giải quyết ngập do triều giai đoạn 1 được khởi công từ năm 2016 theo hợp đồng BT, nhưng kế hoạch hoàn thành năm 2018 đã nhiều lần bị phá vỡ vì vướng mắc triển khai. Chỉ tới khi được tái khởi động vào tháng 2.2026, câu chuyện mới chuyển từ đình trệ sang cao điểm thi công, với gần 1.500 cán bộ, kỹ sư, công nhân huy động trên toàn công trường. Hôm nay, tiến độ chung đạt khoảng 95% và các hạng mục chính "cơ bản hoàn thành". Trong những ngày đầu tháng 9, hàng trăm công nhân cùng máy móc làm việc liên tục tại 6 cống lớn để hoàn thiện nhà điều hành, bờ kè, hệ thống cơ điện, thiết bị điều khiển. Người dân quanh cống Tân Thuận, Phú Định chia sẻ họ đã chờ quá lâu, đã trải qua những đêm thức trắng để tát nước, tránh rắn rết, chuột bọ bò vào nhà, và giờ họ muốn nhìn thấy kết quả rõ ràng chứ không thêm các mốc tiến độ trên giấy.
Tác động dự kiến và thách thức lâu dài trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu
Khi đi vào vận hành, hệ thống được kỳ vọng kiểm soát triều cường, giảm ngập và tăng khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu trên khu vực khoảng 570km², nơi có khoảng 6,5 triệu người sinh sống ở bờ hữu sông Sài Gòn và khu trung tâm. Các khu vực từng ngập nặng như Trần Xuân Soạn, Phú Định, Nhà Bè, Bình Chánh… nằm trong phạm vi hưởng lợi trực tiếp. Theo thiết kế, công trình sẽ điều tiết, hạ thấp mực nước, tạo dung tích trữ nước khi mưa lớn kết hợp triều, qua đó giảm áp lực cho hệ thống thoát nước đô thị hiện hữu. Nhưng đây mới là tuyến phòng thủ đầu tiên trước biến đổi khí hậu. Bản thân dự án đã tính đến kịch bản triều cường và mực nước dâng trong tương lai, song nếu thành phố tiếp tục bê tông hóa, lấn chiếm kênh rạch, mọi lá chắn kỹ thuật đều có thể bị "vô hiệu hóa". Dự án ngăn triều TPHCM có thể là bước ngoặt trong hạ tầng chống lũ lụt, nhưng để người dân thực sự thoát khỏi cảnh nước đen ngập nhà, thành phố phải đối xử với nước như một yếu tố được quy hoạch tổng thể, không phải chỉ là thứ cần chặn lại mỗi mùa triều cường.
