140.000 tỷ đồng và bước ngoặt tư duy chống ngập TP.HCM
Kế hoạch chống ngập TP.HCM giai đoạn 2026-2030 là chương trình đầu tư hạ tầng đô thị quy mô lớn, tập trung vào 87 dự án từ cải thiện thoát nước, tái thiết kênh rạch đến mở rộng hệ thống thu gom và xử lý nước thải, nhằm giải quyết cơ bản 50 điểm ngập nặng trong tổng số 159 vị trí thường xuyên ngập trên địa bàn, đồng thời giảm rủi ro do mưa lớn, triều cường và sụt lún đất. Điểm tích cực là thành phố lần đầu đặt bài toán ngập lụt và nước thải trong một khung chiến lược tổng thể, thay vì xử lý bằng những công trình đơn lẻ. Chiều 15-9, Sở Xây dựng tổ chức hội thảo về chống ngập và thoát nước trong phát triển đô thị, hướng tới các chỉ tiêu thu gom, xử lý nước thải đến 2030. Việc gắn chống ngập với mục tiêu môi trường cho thấy nhận thức đã dịch chuyển: ngập không chỉ là chuyện đường sá, mà là hệ quả của cách đô thị hóa và quản lý nước suốt nhiều thập niên.
Quyết tâm lớn, mục tiêu nhỏ: vì sao chỉ xử lý 50/159 điểm ngập?
TP.HCM dự kiến chi 140.000 tỷ đồng để triển khai 87 dự án chống ngập, nhưng mục tiêu đặt ra chỉ là giải quyết cơ bản 50 trong 159 điểm thường xuyên ngập. Con số này phơi bày sự thật không dễ chịu: ngay cả với khoản đầu tư khổng lồ, thành phố vẫn khó thể "xóa sổ" ngập nếu không thay đổi cách phát triển đô thị. Thành phố đang chịu tác động ngày càng rõ của thời tiết cực đoan, triều cường, nước biển dâng và sụt lún đất, trong khi hệ thống kênh rạch, cống thoát nước, trạm bơm lại thiếu đồng bộ, quy hoạch cũ không còn phù hợp, hạn chế không gian thoát nước. Khu vực trung tâm được ưu tiên với 34/50 vị trí dự kiến xử lý, phần còn lại thuộc các khu vực giáp ranh Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu. Việc ưu tiên này phản ánh lựa chọn chính trị và kinh tế: bảo vệ trọng điểm kinh tế trước, chấp nhận rằng ngoại vi sẽ còn ngập dài nếu không có chiến lược vùng thống nhất.
Từ “thoát nước nhanh” đến quản lý rủi ro ngập tích hợp
Sai lầm lớn nhất của nhiều đô thị là coi chống ngập chỉ là đào thêm cống, lắp thêm trạm bơm. TP.HCM đang được tư vấn chuyển từ tư duy "thoát nước nhanh" sang "quản lý rủi ro ngập tích hợp", với các giải pháp bảo vệ nhiều lớp và cơ chế "trì hoãn - lưu trữ - tiêu thoát". Đây không phải ngôn ngữ kỹ thuật hoa mỹ, mà là sự thừa nhận rằng đô thị phải học cách sống chung với nước, thay vì cố đẩy nó đi thật nhanh. Trong 12 phường có đô thị hóa tăng mạnh giai đoạn 1990-2020, không gian trữ nước bị xóa bỏ dần. Nếu tiếp tục đổ bê tông lên mọi diện tích trống, mọi công trình chống ngập chỉ là chữa cháy. Mô hình polder – kết hợp đê bao, hồ điều hòa, cống, trạm bơm – cho phép tạo "túi nước" ngay trong đô thị, giảm phụ thuộc vào việc nâng nền bằng cát san lấp và có thể điều chỉnh theo tình trạng sụt lún. Chống ngập TP.HCM vì thế phải gắn chặt với việc trả lại đất cho nước: mở kênh, mở hồ, mở không gian thấm.
Nhà máy Nhiêu Lộc - Thị Nghè: mắt xích chiến lược trong dự án xử lý nước thải
Không thể nói tới chống ngập TP.HCM mà bỏ qua nước thải đô thị. Dự án vệ sinh môi trường giai đoạn 2 đang xây dựng nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc - Thị Nghè tại Cát Lái, với công suất 480.000m³/ngày đêm, dự kiến hoàn thành vào quý III/2027. Nước thải từ khu dân cư dọc hai bên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, qua các quận 1, 3, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình và khu vực quận 2 cũ, sẽ được thu gom về nhà máy thông qua tuyến cống bao dài khoảng 8km. Tham vọng của thành phố là đến 2030 thu gom ít nhất 80% nước thải đô thị và xử lý đạt chuẩn 40-45%, trong khi hiện mới thu gom được khoảng 52% và xử lý đạt chuẩn 19,5%. Đây là câu nói đáng trích: "Điểm nghẽn không chỉ nằm ở công suất nhà máy mà còn ở sự thiếu đồng bộ của mạng lưới thu gom, trạm bơm, tuyến truyền tải". Nếu vẫn để tình trạng nhà máy dư công suất nhưng thiếu nước đầu vào, thì mọi dự án xử lý nước thải sẽ bị coi là lãng phí, dù chúng là nền tảng cho cả mục tiêu môi trường lẫn chống ngập.
Quy hoạch lại cốt nền, giao thông và thoát nước: bài test năng lực quản trị đô thị
Ngập lụt ở TP.HCM không chỉ xuất phát từ mưa, triều hay sụt lún; nó là triệu chứng của cách quy hoạch cốt nền và giao thông tách rời hệ thống thoát nước. Hệ thống kênh rạch, cống thoát nước, trạm bơm hiện chưa đồng bộ, nhiều quy hoạch cũ "quên" chừa không gian cho nước, khiến mọi con đường mới dễ biến thành dòng chảy khi mưa lớn. Đô thị hóa nhanh ở các phường như Hiệp Bình, Thủ Đức, Tam Bình, Linh Xuân, Tăng Nhơn Phú, Phước Long, Long Bình, Long Phước, Long Trường, Bình Trưng, Cát Lái, An Khánh đã làm mất nhiều không gian trữ nước. Thành phố định lồng ghép đầu tư cải thiện thoát nước, thu gom nước thải với các dự án cải tạo đường, hẻm và chỉnh trang đô thị, thay vì đào lên lấp xuống nhiều lần. Đây là hướng đi đúng nhưng khó: nó đòi hỏi các sở ngành phải phối hợp thật sự, chấp nhận thiết kế đường, cầu, khu dân cư theo chuẩn mới về cốt nền và không gian nước. Nếu làm được, TP.HCM không chỉ giảm thiệt hại ngập xuống đáng kể vào các thập niên sau, mà còn cho thấy mình đã bước sang một trình độ quản trị đô thị trưởng thành hơn.
