Quyết định loại bỏ và câu hỏi cốt lõi: trường học phải dạy điều gì về chiến tranh?
Quyết định loại bỏ tiểu thuyết ‘Nỗi buồn chiến tranh’ khỏi sách giáo khoa Việt Nam là một bước ngoặt gây tranh cãi, vì nó không chỉ liên quan đến một tác phẩm văn học cụ thể mà còn phản ánh cách chương trình giáo dục lựa chọn, diễn giải và truyền lại ký ức chiến tranh, đồng thời bộc lộ những xung đột giữa yêu cầu tôn vinh quá khứ, tôn trọng người lính và nhu cầu đối diện trung thực với những tổn thương tinh thần mà chiến tranh để lại cho nhiều thế hệ.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành chỉ đạo yêu cầu các trường dừng giảng dạy ‘Nỗi buồn chiến tranh’ từ năm học 2026–2027, đồng thời dùng tác phẩm thay thế trong chương trình giáo dục phổ thông. Quyết định này được đưa ra sau khi tiếp thu ý kiến của các cựu chiến binh, theo lời Tổng giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam Nguyễn Tiến Thanh. Nghịch lý là, sách giáo khoa Việt Nam cho năm học 2026–2027 đã in sẵn nên tác phẩm vẫn xuất hiện, nhưng các trường lại bị yêu cầu không được giảng dạy đoạn trích này. Điều đó cho thấy hệ thống đang ưu tiên né tránh tranh cãi hơn là giải thích, đối thoại với học sinh.
Vai trò của Hội Cựu chiến binh: ai đang đặt chuẩn cho nội dung sách giáo khoa?
Mấu chốt của tranh cãi nội dung học lần này là vai trò nổi bật của Hội Cựu chiến binh trong việc định hình sách giáo khoa Việt Nam. Trước khi Bộ Giáo dục ra quyết định, một tờ báo thuộc Hội Cựu chiến binh đã đăng bài với nhan đề ‘Nỗi buồn chiến tranh không nên đưa vào sách giáo khoa’, phản ánh ý kiến của nhiều cựu chiến binh cho rằng việc trích tiểu thuyết này gây phản ứng dữ dội từ phụ huynh và công chúng. Sau bài báo, tòa soạn nhận được nhiều ý kiến ủng hộ, đồng thời đề nghị Bộ Giáo dục loại tác phẩm khỏi sách giáo khoa.
Các cựu chiến binh phản đối cách nhân vật người lính được khắc họa với chấn thương tâm lý nặng nề, chịu ám ảnh về hy sinh, mất mát và sự tàn phá của chiến tranh, cũng như lo sợ nguy cơ ‘phai mờ ký ức cộng đồng’ về một giai đoạn lịch sử. Trong mắt họ, đó là ‘hình tượng xấu’, không ai muốn con mình học theo. Việc Bộ Giáo dục ‘tiếp thu ý kiến’ và nhanh chóng loại bỏ tác phẩm, đồng thời có văn bản cấm các trường dạy, cho thấy tiếng nói của một nhóm xã hội – dù đáng tôn trọng – đang trở thành thước đo chính cho chương trình giáo dục phổ thông. Câu hỏi là: chúng ta đang ưu tiên cảm xúc của người lớn hay quyền tiếp cận đa chiều của học sinh?
Giữa chuyên môn và dư luận: giá trị giáo dục của ‘Nỗi buồn chiến tranh’
Điểm đáng chú ý là quyết định loại bỏ ‘Nỗi buồn chiến tranh’ diễn ra trái chiều với đánh giá của giới chuyên môn. Nhiều tổng chủ biên sách giáo khoa Ngữ văn đã khẳng định sự phù hợp khi đưa tác phẩm này vào chương trình lớp 12. Phó giáo sư Bùi Mạnh Hùng cho rằng khó có thể tìm được tác phẩm nào phù hợp hơn ‘Nỗi buồn chiến tranh’ để đáp ứng yêu cầu chương trình, và các nhà nghiên cứu, phê bình văn học có sự đồng thuận cao về đóng góp của Bảo Ninh cho văn học Việt Nam. Đây là một nhận định chuyên môn hiếm khi được lắng nghe trong các cuộc tranh cãi nội dung học.
Theo giải thích của ông Hùng, mục đích đưa ‘Nỗi buồn chiến tranh’ vào sách giáo khoa là giúp học sinh thấy được hai mặt của chiến tranh: vừa hào hùng, vinh quang, vừa đau thương, đầy nước mắt. Một tổng chủ biên khác, phó giáo sư Đỗ Ngọc Thống, cho biết ông đã ‘kiên quyết đấu tranh’ để đưa tác phẩm vào chương trình, dù nhiều ủy viên hội đồng thẩm định lo ngại phản ứng dư luận. Như vậy, sách giáo khoa không hề bị soạn một cách tùy tiện mà là kết quả của tranh luận học thuật. Quyết định loại bỏ sau đó cho thấy cán cân đang nghiêng về phía áp lực dư luận và phong trào ‘chống lật sử’, hơn là để học sinh làm quen với sự phức tạp của lịch sử và con người.
Bối cảnh ‘tranh cãi nội dung học’: từ vinh danh đến rút lại và cấm dạy
Không thể hiểu vụ ‘Nỗi buồn chiến tranh’ nếu tách khỏi bối cảnh rộng hơn của các cuộc đấu tố văn hóa gần đây. Đầu tháng 12/2025, tiểu thuyết này bị cuốn vào làn sóng tranh cãi gay gắt sau khi được một cơ quan quản lý văn hóa vinh danh là một trong 50 tác phẩm văn học nghệ thuật tiêu biểu sau ngày thống nhất đất nước. Ngay sau đó, trước sức ép dư luận, Bộ Văn hóa đã rút tác phẩm khỏi danh sách vinh danh, còn Bộ Giáo dục khẳng định từ năm học 2026–2027 sẽ loại ‘Nỗi buồn chiến tranh’ khỏi sách giáo khoa bậc phổ thông.
Song song với quyết định này là chuỗi tranh cãi nội dung học nhắm vào nhiều cuốn sách, nhà văn khác vì bị cáo buộc ‘lật sử’ hoặc ‘bóp méo’ hình tượng lịch sử. Theo một bài phân tích, từ khi một lãnh đạo mới lên nắm quyền, các vụ đấu tố, luận tội nhau trên mạng xã hội về vấn đề chính trị, tư tưởng ngày càng xuất hiện dày đặc trong đời sống xã hội. Trong bối cảnh đó, sách giáo khoa Việt Nam trở thành mặt trận đầu tiên: mọi lựa chọn nội dung đều có thể bị quy chiếu như một thái độ chính trị. Khi ‘Nỗi buồn chiến tranh’ bị loại bỏ, điều rõ ràng là chương trình giáo dục đang phản ứng nhiều hơn là dẫn dắt, cố gắng dập tắt tranh cãi thay vì biến chúng thành cơ hội học tập về tự do tư tưởng và tranh luận văn minh.
Tương lai chương trình giáo dục: từ né tránh nỗi buồn đến trưởng thành trong đối thoại
Về mặt kỹ thuật, Bộ Giáo dục đã vạch ra lộ trình khá rõ: ‘Nỗi buồn chiến tranh’ sẽ không còn trong các sách giáo khoa mới ở bậc trung học; những bộ sách sắp xuất bản cũng sẽ không đưa tác phẩm này vào nữa. Các trường phổ thông được yêu cầu chọn tác phẩm thay thế để bảo đảm chương trình giáo dục không bị trống nội dung. Như vậy, đối với học sinh, tác động thực tế là họ sẽ không còn được tiếp xúc với tác phẩm này trong khuôn khổ chính khóa, dù có thể đọc bên ngoài nếu muốn.
Nhưng câu hỏi lớn hơn là: mỗi lần có tranh cãi nội dung học, chúng ta sẽ chọn phương án cắt bỏ hay giải thích? Quyết định hiện tại cho thấy cách tiếp cận thiên về an toàn, loại trừ những gì gây chia rẽ hơn là tin tưởng vào khả năng tiếp nhận của thế hệ trẻ. Khi chương trình giáo dục tránh cho học sinh tiếp xúc với nỗi buồn, với chấn thương tâm lý, với sự phức tạp của ký ức chiến tranh, chúng ta vô tình gửi đi thông điệp rằng chỉ có một phiên bản lịch sử được phép tồn tại. Một nền giáo dục trưởng thành hơn cần dám chấp nhận những tiếng nói không thỏa mãn mọi người, để học sinh học cách tranh luận, phản biện và tôn trọng sự đa dạng trong cách con người nhớ và kể lại quá khứ.
