Thạch Khê đóng cửa: kết thúc một giấc mơ công nghiệp lỗi nhịp
Mỏ sắt Thạch Khê là dự án khai thác quặng sắt lộ thiên có trữ lượng khoảng 500–544 triệu tấn, từng được kỳ vọng trở thành mỏ sắt lớn nhất Đông Nam Á và "con át chủ bài" trong chiến lược phát triển công nghiệp luyện kim của Việt Nam, nhưng sau gần 20 năm triển khai dang dở, dự án đã chính thức bị đóng cửa và chuyển sang giai đoạn xử lý các tồn đọng về môi trường, đất đai, tài chính và sinh kế người dân. Ngày 11/9/2026, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hà Tĩnh Hồ Huy Thành ký Quyết định 2244/QĐ-UBND về việc đóng cửa mỏ khoáng sản sắt Thạch Khê tại xã Thạch Khê. Toàn bộ khu vực mỏ rộng 527ha bị đình trệ từ năm 2011 sẽ được đóng cửa và bàn giao nguyên trạng cho cơ quan có thẩm quyền quản lý. Việc khép lại một dự án từng được xem là mắt xích quan trọng trong chuỗi khai khoáng – luyện kim Bắc Trung Bộ cho thấy mô hình phát triển dựa trên vài đại dự án tài nguyên đã lỗi nhịp so với yêu cầu mới của ngành khoáng sản Việt Nam.
Từ biểu tượng luyện kim Đông Nam Á đến "dự án treo" kéo dài
Thạch Khê được phát hiện từ năm 1960, nằm trên địa bàn các xã ven biển huyện Thạch Hà cũ, cách thành phố Hà Tĩnh khoảng 8km và cách bờ biển 1,6km. Với trữ lượng ước tính khoảng 500–544 triệu tấn quặng sắt, mỏ từng được đánh giá là có quy mô rất lớn tại khu vực Đông Nam Á, đủ để xây dựng chuỗi khai thác – tuyển quặng – sản xuất thép quy mô lớn, định vị ngành luyện kim Đông Nam Á theo tầm nhìn của Việt Nam. Năm 2008, dự án mỏ sắt Thạch Khê được cấp phép cho Công ty Cổ phần Sắt Thạch Khê, giấy phép khai thác khoáng sản được Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp ngày 24/2/2009 với khu vực khai thác 527ha. Giai đoạn 2008–2011, doanh nghiệp bóc khoảng 12,7 triệu m³ đất tầng phủ, đưa độ sâu khai trường xuống khoảng -34m so với mực nước biển và chỉ thu hồi được khoảng 3.000 tấn quặng. Con số khiêm tốn này là minh chứng rõ ràng cho một dự án được khởi động bằng tham vọng luyện kim Đông Nam Á nhưng thiếu chuẩn bị nghiêm túc về tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro.
Thất bại vận hành và di sản môi trường – xã hội khó gỡ
Sau bước khởi động, dự án rơi vào đình trệ vì khó khăn huy động và góp vốn, kéo theo chậm giải phóng mặt bằng, không thanh toán đầy đủ cho tư vấn thiết kế kỹ thuật và bế tắc trong xây dựng khu tái định cư. Đến năm 2011, hoạt động khai thác phải tạm dừng do thêm hàng loạt vướng mắc về công nghệ khai thác lộ thiên ở độ sâu lớn, điều kiện địa chất, phương án vận chuyển quặng, hiệu quả kinh tế và lo ngại về tác động đến nước ngầm, môi trường ven biển. Tình trạng "đắp chiếu" suốt 15 năm biến khu vực mỏ sắt Thạch Khê thành một "di sản" nặng nề: hố đào, moong khai thác, hạng mục dang dở gây nguy cơ sạt lở, ngập úng và mất an toàn cho người dân. Nhiều khu vực nằm trong vùng quy hoạch mỏ bị hạn chế đầu tư hạ tầng, xây dựng, sản xuất, khiến hàng nghìn người dân chịu tác động trực tiếp từ một dự án chưa mang lại hiệu quả kinh tế nhưng lại khóa chặt cơ hội phát triển địa phương. Quyết định đóng cửa mỏ vì thế không chỉ mang ý nghĩa pháp lý, mà còn là hành động buộc phải làm để xử lý các hệ lụy môi trường, đất đai, tài sản và quyền lợi cộng đồng.
Đóng cửa mỏ khoáng và bước chuyển trong tư duy quy hoạch tài nguyên
Việc đóng cửa mỏ sắt Thạch Khê đánh dấu kết thúc giai đoạn khai thác theo mô hình cũ, đồng thời mở ra một chương xử lý tồn tại và tái định vị giá trị khu vực mỏ. Theo quyết định, mục tiêu là xác nhận trữ lượng và khối lượng khoáng sản đã khai thác, bảo vệ phần tài nguyên chưa khai thác, đảm bảo an toàn môi trường, tiêu thoát lũ, phòng ngừa sạt lở và bảo vệ người dân trong vùng ảnh hưởng. Công ty Cổ phần Sắt Thạch Khê có trách nhiệm bàn giao khu vực mỏ, phối hợp địa phương bảo vệ môi trường và tài nguyên cho đến khi hoàn tất. Đáng chú ý, diện tích 527ha đất mỏ sẽ được bàn giao nguyên trạng để nghiên cứu cho các dự án mới, phù hợp chủ trương phát huy giá trị khu vực Thạch Khê trong giai đoạn mới. Đây là tín hiệu cho thấy tư duy quy hoạch ngành khoáng sản đang dịch chuyển từ ưu tiên khai thác bằng mọi giá sang tiếp cận thận trọng, coi trọng an toàn môi trường, ổn định xã hội và hiệu quả dài hạn hơn là quy mô khai thác trên giấy.
Bài học cho năng lực công nghiệp và cạnh tranh khu vực
Thạch Khê từng được xem là "con át chủ bài" để Việt Nam vươn lên vị thế mới trong ngành luyện kim Đông Nam Á, nhưng việc dự án phải dừng và cuối cùng bị đóng cửa cho thấy năng lực công nghiệp không thể xây dựng chỉ bằng trữ lượng khoáng sản lớn. Một mỏ sắt có quy mô khu vực nhưng thiếu công nghệ phù hợp, thiếu nguồn lực tài chính ổn định và quy hoạch hạ tầng đồng bộ sẽ rất dễ trở thành điểm nghẽn phát triển thay vì động lực tăng trưởng. Từ góc độ cạnh tranh trong khu vực, Thạch Khê là lời nhắc rằng các nền kinh tế muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị luyện kim Đông Nam Á phải coi trọng chất lượng thiết kế dự án, minh bạch đánh giá rủi ro địa chất – môi trường và đặt lợi ích người dân vào trung tâm lựa chọn chính sách. Khi một dự án kéo dài gần hai thập kỷ nhưng không hình thành được chuỗi công nghiệp đi kèm, điều cần thay đổi không chỉ là giấy phép khai thác mà là toàn bộ cách tiếp cận với quy hoạch tài nguyên trong chiến lược công nghiệp tương lai.
