TOD dọc đường sắt TP.HCM - Cần Thơ: cơ hội tái sinh không gian đô thị
Phát triển TOD dọc tuyến đường sắt TP.HCM - Cần Thơ là mô hình tổ chức lại không gian đô thị quanh các nhà ga, nơi giao thông công cộng giữ vai trò trung tâm, kết hợp với nhà ở, thương mại, dịch vụ và logistics để sử dụng hiệu quả quỹ đất, giảm ách tắc giao thông và tạo động lực kinh tế mới cho vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Chính vì vậy, đề xuất nghiên cứu 28 khu đô thị theo mô hình TOD quanh các nhà ga trên tuyến dài hơn 175 km đã đặt ra một bước chuyển chiến lược trong tư duy quy hoạch và phát triển đô thị ở các địa phương liên quan. Ban Quản lý dự án Mỹ Thuận đã báo cáo cơ quan trung ương về kết quả nghiên cứu sơ bộ các khu vực có tiềm năng phát triển TOD, cho thấy mô hình này không chỉ là lựa chọn kỹ thuật mà là một định hướng chính sách phát triển đô thị bền vững gắn với đường sắt liên vùng.
Tây Ninh: từ rà soát quy hoạch đến tính toán không gian TOD hơn 700 ha
Điểm đáng chú ý nhất trong bức tranh phát triển TOD là cách Tây Ninh chủ động bước vào cuộc "tái cấu trúc" quy hoạch đô thị quanh tuyến đường sắt TP.HCM - Cần Thơ. Đoạn qua tỉnh dài khoảng 28,43 km với hai ga Thạnh Đức và Tân An, đều mang chức năng vận chuyển hành khách và hàng hóa, trong đó ga Thạnh Đức còn được định hướng kết nối với tuyến đường sắt chuyên dụng ra cảng Hiệp Phước. Tỉnh đã quyết định nghiên cứu mô hình TOD với các khu đất khoảng 418 ha, 48,6 ha và 7,9 ha quanh ga Thạnh Đức (phạm vi 1.000-3.000 m), cùng khu vực khoảng 242 ha trong phạm vi 2.000 m quanh ga Tân An, định hướng phát triển đô thị và logistics. Ngày 9/9, lãnh đạo UBND tỉnh yêu cầu các sở, ngành và địa phương rà soát kỹ hiện trạng, quy hoạch, quỹ đất và hạ tầng quanh khu vực dự kiến đặt nhà ga, bảo đảm phương án phát triển TOD phù hợp với định hướng chung và quy định hiện hành.
Liên kết kinh tế – xã hội vùng qua quy hoạch đô thị Tây Ninh
Nếu coi đường sắt TP.HCM Cần Thơ là trục xương sống giao thông liên vùng, thì các khu TOD chính là những "đốt sống" tạo nên sức sống kinh tế – xã hội hai bên tuyến. Khi tuyến hoàn thành, nó sẽ kết nối TP.HCM với Đồng bằng sông Cửu Long và tạo động lực phát triển các đô thị cùng hành lang kinh tế dọc tuyến. Quy hoạch đô thị Tây Ninh vì thế không thể tiếp tục theo kiểu mở rộng tự phát, mà phải chuyển sang phát triển TOD có kiểm soát, khai thác hợp lý quỹ đất trong phạm vi 1.000–3.000 m quanh ga, gắn với định hướng đô thị và logistics. Việc tỉnh tổ chức họp bàn về mô hình TOD ngay trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư cho thấy nhận thức rõ ràng: nếu không chuẩn bị kỹ quy hoạch, hạ tầng giao thông và danh mục đất đai ngay từ đầu, cơ hội liên kết kinh tế – xã hội với TP.HCM và Cần Thơ sẽ bị bỏ lỡ hoặc bị sử dụng kém hiệu quả.
Cơ hội mở rộng đô thị đi kèm những thách thức quản trị hạ tầng
Phát triển TOD giúp Tây Ninh mở thêm không gian đô thị, thương mại, dịch vụ và logistics, nhưng đi kèm là áp lực rất lớn lên quản trị quy hoạch và hạ tầng giao thông. Ban Quản lý dự án Mỹ Thuận thừa nhận phạm vi nghiên cứu, cơ chế triển khai, phương án kết nối hạ tầng và khai thác quỹ đất vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để triển khai đồng bộ với dự án đường sắt. Đây chính là điểm nghẽn tiềm ẩn: nếu không xây dựng được cơ chế phối hợp hiệu quả giữa trung ương và địa phương, giữa lĩnh vực giao thông và xây dựng, các khu đô thị mới theo mô hình TOD có nguy cơ trở thành những mảng phát triển rời rạc, không gắn kết thực sự với ga đường sắt. Hơn nữa, quy hoạch đô thị Tây Ninh cần lường trước rủi ro đầu cơ đất đai quanh ga, đi kèm các yêu cầu chặt chẽ về sử dụng đất, mật độ xây dựng và không gian công cộng, để bảo đảm TOD không trượt thành mô hình mở rộng đô thị thuần túy theo chiều ngang.
Từ báo cáo tiền khả thi đến chiến lược đô thị bền vững
Dự án đường sắt TP.HCM - Cần Thơ đang trong giai đoạn lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, dự kiến trình Quốc hội xem xét chủ trương đầu tư, khởi công vào năm 2028 và cơ bản hoàn thành vào năm 2035. Khoảng thời gian chuẩn bị dài là lợi thế để Tây Ninh và các địa phương cùng tuyến xây dựng chiến lược phát triển TOD bài bản, thay vì chạy theo tiến độ công trình. Nhưng thời gian cũng là phép thử cho năng lực thực thi: nếu quá trình rà soát quy hoạch, hạ tầng và quỹ đất không được đẩy nhanh và minh bạch, cơ hội tích hợp đường sắt với phát triển đô thị bền vững sẽ bị bào mòn. TOD dọc đường sắt TP.HCM Cần Thơ chỉ trở thành cú hích thực sự khi mỗi địa phương, trong đó có Tây Ninh, coi đây là một chương trình cải cách đô thị dài hạn, gắn kết hạ tầng giao thông với tầm nhìn kinh tế – xã hội chứ không xem như một phụ lục kỹ thuật đi kèm dự án đường sắt.
