Siêu vùng kinh tế phía Nam: Cấu trúc ba chân cho mục tiêu tăng trưởng hai con số
Siêu vùng kinh tế phía Nam là không gian liên kết giữa TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh và các địa phương phụ cận, nơi các trung tâm tài chính, công nghiệp, logistics, cảng biển nước sâu, sân bay quốc tế và cửa khẩu ASEAN được tổ chức như một hệ sinh thái liên vùng nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, đóng vai trò đầu tàu và tạo hiệu ứng lan tỏa cho nhiều vùng khác trong cả nước. Trọng tâm của cấu trúc mới là mô hình “ba chân”: TP.HCM giữ vai trò hạt nhân tài chính, đổi mới sáng tạo và dịch vụ chất lượng cao; Đồng Nai là đại công xưởng gắn với sân bay Long Thành và trung tâm logistics; Tây Ninh là cửa ngõ thương mại kết nối Việt Nam với Campuchia và ASEAN. Quan điểm đáng bàn là siêu vùng chỉ bứt phá khi ba cực này được kết nối bằng thể chế linh hoạt, dòng vốn hiệu quả và các khu thương mại tự do vận hành như một mạng lưới, không phải những dự án rời rạc. Trong bối cảnh cả nước đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2026-2030, áp lực lên siêu vùng kinh tế phía Nam là rất rõ ràng: nếu hạ tầng và chính sách vẫn phân mảnh, lợi thế cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, sân bay Long Thành hay cửa khẩu quốc tế ở Tây Ninh sẽ bị lãng phí. Ngược lại, một cấu trúc ba chân được điều phối bởi “bộ não” TP.HCM có thể chuyển lợi thế địa lý thành năng lực cạnh tranh thực.
TP.HCM: từ trung tâm tài chính quốc tế đến hạ tầng vốn cho toàn siêu vùng
Nếu siêu vùng kinh tế phía Nam là một cơ thể kinh tế, TP.HCM chính là “hệ thần kinh trung ương” của dòng vốn và tri thức. Thành phố không chỉ là cực tăng trưởng quốc gia quan trọng nhất, cửa ngõ giao thương quốc tế mà còn là nơi tập trung hệ thống ngân hàng, thị trường vốn, các định chế tài chính và cộng đồng doanh nghiệp lớn nhất cả nước. Việc hình thành Trung tâm Tài chính quốc tế tại TP.HCM (VIFC-HCMC) cho thấy lựa chọn rõ ràng: cạnh tranh bằng năng lực huy động và phân bổ vốn, không chỉ bằng lao động giá rẻ. Theo Nghị quyết 222/2025/QH15, Trung tâm Tài chính quốc tế được định hướng phát triển thị trường vốn, quản lý tài sản, tài chính xanh, tài chính số, thị trường hàng hóa và các sản phẩm phái sinh gắn với thương mại, logistics quốc tế. Điều đáng nói là trung tâm này được nhìn như một dạng hạ tầng kinh tế: “hạ tầng dành cho dòng vốn”, có khả năng cấu trúc nhu cầu vốn cho metro, TOD, cảng biển, logistics, hàng không và chuyển đổi xanh thành những sản phẩm mà nhà đầu tư trong và ngoài nước có thể đánh giá và tham gia. Nếu được vận hành với khung pháp lý phù hợp, VIFC-HCMC có thể chuyển từ một cụm định chế tài chính thành đầu mối tài chính của hệ sinh thái đô thị, tạo hiệu ứng vượt ra ngoài phạm vi thành phố. Khi dòng vốn quốc tế được kết nối với các dự án hạ tầng, thương mại, logistics và doanh nghiệp trong vùng, Trung tâm Tài chính quốc tế không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế TP.HCM mà còn trở thành mắt xích không thể thay thế trong việc hình thành các cực tăng trưởng mới của cả siêu vùng phía Nam.
Đồng Nai và Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ: mở không gian cho dòng hàng và logistics
Vai trò “đại công xưởng” của siêu vùng được đặt nặng lên Đồng Nai, với hạt nhân là Cảng hàng không quốc tế Long Thành và chuỗi dịch vụ giá trị gia tăng gồm logistics hàng không, trung tâm phân phối, khu thương mại tự do, dịch vụ tài chính – ngân hàng, khách sạn, hội nghị và đô thị thông minh. Trong quy hoạch mới, khu đô thị sân bay Long Thành có quy mô khoảng 43.000 ha, kèm theo khu thương mại tự do gắn với sân bay rộng 7.500 ha để hình thành trung tâm logistics, thương mại và dịch vụ quốc tế. Trên trục biển, TP.HCM chính thức thành lập Khu thương mại tự do gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ vào tháng 7/2026, quy mô khoảng 4.174 ha. Đây không phải là một khu công nghiệp mở rộng bình thường, mà là dự án chiến lược nhằm tạo động lực phát triển mới cho thành phố sau khi mở rộng không gian phát triển, đồng thời kết nối sâu hơn với hệ thống cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải của vùng Đông Nam Bộ. Điểm khác biệt của Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ nằm ở cách tổ chức không gian: thay vì tách rời cảng biển, khu công nghiệp và logistics, mô hình FTZ này hướng tới kết nối các chức năng trong cùng một hệ sinh thái. Dự án cảng tổng hợp và container Cái Mép Hạ được đề xuất với tổng vốn đầu tư gần 51 nghìn tỷ đồng, cho thấy tham vọng biến khu vực này thành cửa ngõ sản xuất và xuất khẩu quy mô lớn. Nếu Trung tâm Tài chính quốc tế xử lý tốt dòng vốn, thì FTZ Cái Mép Hạ sẽ là nơi dòng hàng, sản xuất và thương mại quốc tế được tăng tốc, tạo dư địa mới cho logistics của toàn siêu vùng.
Tây Ninh và thể chế mới của TP.HCM: kết nối cửa khẩu ASEAN bằng quản lý linh hoạt
Nếu TP.HCM là trung tâm tài chính và Đồng Nai là trung tâm công nghiệp – logistics thì Tây Ninh đang nổi lên như cửa ngõ chiến lược kết nối Việt Nam với Campuchia và ASEAN. Vấn đề không còn là có bao nhiêu cửa khẩu, mà là liệu siêu vùng kinh tế phía Nam có xây được “hệ thần kinh chính sách” đủ linh hoạt để dòng hàng hóa qua biên giới được xử lý hiệu quả, đồng bộ với dòng vốn và dòng dữ liệu. Ở đây, thể chế mới của TP.HCM đóng vai trò bản lề. Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026 tiếp tục trao thêm quyền chủ động cho thành phố trong việc thúc đẩy Trung tâm Tài chính quốc tế và tổ chức, vận hành các khu thương mại tự do. Thành phố được giao thẩm quyền quyết định thành lập, điều chỉnh ranh giới, diện tích, mục tiêu và chức năng của những khu này, từ quản lý, ưu đãi đầu tư đến tạo thuận lợi thương mại và cải thiện môi trường kinh doanh. Theo đó, một mạng lưới FTZ có thể hình thành: gắn với cảng biển Cái Mép Hạ, sân bay Long Thành và các cửa khẩu quốc tế ở Tây Ninh. Khi TP.HCM được quyền thiết kế và điều phối những cấu phần này với cơ chế quản lý linh hoạt, siêu vùng kinh tế phía Nam không còn chỉ là phép cộng địa lý, mà trở thành không gian thể chế, nơi chính sách được thử nghiệm, điều chỉnh và nhân rộng cho cả nước.
Kết luận: Bứt phá chỉ xảy ra khi dòng vốn và dòng hàng được nối bằng cải cách thể chế
Nhìn tổng thể, siêu vùng kinh tế phía Nam đang sở hữu những lợi thế mà ít khu vực trong Đông Nam Á có được: Trung tâm Tài chính quốc tế ở TP.HCM, sân bay Long Thành, hệ thống cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải và cửa khẩu ASEAN qua Tây Ninh. Nhưng lợi thế chỉ trở thành sức mạnh khi được đặt trong một thiết kế thể chế thống nhất, với TP.HCM là hạ tầng vốn, Đồng Nai là hạ tầng sản xuất – logistics và Tây Ninh là hạ tầng cửa khẩu. Nghị quyết 09/2026 về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới đã khẳng định vai trò đầu tàu tăng trưởng, cực phát triển và trung tâm đổi mới sáng tạo của cả nước. Cùng với Luật Phát triển đô thị và việc hình thành Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ, bức tranh chiến lược đã khá rõ: tăng trưởng kinh tế TP.HCM không còn chỉ là câu chuyện nội đô, mà là nhiệm vụ dẫn dắt siêu vùng. Câu hỏi còn lại là năng lực thực thi. Nếu Trung tâm Tài chính quốc tế không nhanh chóng trở thành hạ tầng vốn cho các dự án metro, TOD, cảng biển, logistics và chuyển đổi xanh; nếu các FTZ không vận hành như một mạng lưới và nếu cơ chế phối hợp giữa TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh không thay đổi, mục tiêu tăng trưởng hai con số sẽ vẫn là khẩu hiệu. Ngược lại, một khi dòng vốn và dòng hàng được nối bằng cải cách thể chế, siêu vùng kinh tế phía Nam có thể tạo ra bước nhảy vọt chứ không chỉ tăng trưởng đều đều.
