Thành phố trực thuộc Trung ương mới: Cú xoay trục phát triển vùng
Thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương là một đơn vị hành chính mới được định hướng trở thành thủ phủ công nghiệp, đô thị hiện đại, trung tâm logistics và nông nghiệp công nghệ cao, đồng thời đóng vai trò cầu nối quan trọng trong kết nối kinh tế vùng giữa Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, gắn với chiến lược phát triển hạ tầng giao thông Việt Nam và tái cấu trúc kinh tế khu vực.
Nghị quyết 95/NQ-CP về hồ sơ Đề án thành lập 10 phường và thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương được Chính phủ ban hành ngày 6/4, đánh dấu bước đi chính thức đưa địa phương này vào “chiếu trên” của hệ thống đô thị Việt Nam. Cấu trúc quyền lực mới không chỉ mang ý nghĩa danh xưng, mà là tín hiệu cho một chiến lược tái bố trí không gian phát triển, nơi Đồng Nai được giao vai trò cửa ngõ phía Đông và là thành phố trực thuộc Trung ương đầu tiên của Việt Nam giáp Campuchia.
Trước đó, Hội nghị Trung ương 2 khóa 14 đã thống nhất chủ trương thành lập thành phố Đồng Nai, giao Chính phủ hoàn thiện hồ sơ trình Quốc hội khóa 16 xem xét tại kỳ họp thứ nhất. Cùng lúc, HĐND tỉnh công nhận Đồng Nai đạt tiêu chí đô thị loại I và tán thành chủ trương thành lập thành phố trực thuộc Trung ương, đặt nền tảng thể chế để Đề án đi vào thực tế. Nói cách khác, đây là bước xoay trục có chủ ý trong tiến trình phát triển đô thị Việt Nam, không phải một quyết định tượng trưng.
Biên giới, hành lang kinh tế và vai trò cầu nối ba vùng
Điểm khác biệt lớn nhất của thành phố Đồng Nai trong hệ thống thành phố trực thuộc Trung ương là hơn 260 km đường biên giới với Campuchia, tiếp giáp các tỉnh Mondulkiri, Kratié, Tbong Khmum và quản lý 4 cửa khẩu Hoa Lư, Lộc Thịnh, Hoàng Diệu, Tân Tiến cùng nhiều đường mòn, lối mở. Đây không chỉ là biên giới an ninh mà còn là biên giới kinh tế, mở hướng thương mại đất liền sang thị trường Campuchia và xa hơn là tiểu vùng Mekong mở rộng.
Theo các quy hoạch tổng thể, Đồng Nai được xác định là điểm giao thoa của nhiều hành lang kinh tế và trục kết nối chiến lược, giữ vai trò cầu nối với Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Thực chất, đây là “nút thắt cổ chai” lâu nay của kết nối kinh tế vùng: hàng hóa từ Tây Nguyên ra biển miền Trung, từ Nam Trung Bộ vào vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, hay từ Đồng bằng sông Cửu Long hướng lên Tây Nguyên đều phải đi qua hoặc đi cạnh địa bàn này.
Nếu không có một đầu mối đô thị đủ tầm, các hành lang đó sẽ chỉ là những tuyến đường rời rạc. Thành phố Đồng Nai, với diện tích hơn 12.700 km2 và dân số trên 4,5 triệu sau khi sáp nhập, được quy hoạch như một nền tảng hạ tầng – dịch vụ đủ lớn để tích hợp logistics, công nghiệp, tài chính và các dịch vụ hỗ trợ chuỗi cung ứng vùng. Đây là cơ sở để nói rằng “thành phố mới không chỉ kết nối đường sá, mà kết nối cả chuỗi giá trị giữa ba vùng kinh tế lớn”.
Hạ tầng giao thông: Từ Đại Phước ven sông tới mạng lưới xuyên vùng
Không thể nói về kết nối kinh tế vùng mà bỏ qua hạ tầng giao thông Việt Nam đang dồn lực vào khu vực Đồng Nai. Ở phía Tây giáp TP.HCM, Đại Phước – khu đô thị ven sông thuộc đô thị mới Nhơn Trạch – được định hướng trở thành khu đô thị thông minh, trung tâm khoa học và đổi mới sáng tạo, đóng vai trò động lực cho cả khu vực. Quy hoạch này phản ánh cách thành phố trực thuộc Trung ương mới sẽ dùng không gian ven sông làm “bến đỗ” cho dịch vụ, thay vì chỉ là khu công nghiệp.
Cầu Nhơn Trạch thuộc Vành đai 3 TP.HCM đã đưa vào khai thác, mở thêm một hướng kết nối trực tiếp giữa Đồng Nai và TP.HCM, đưa Nhơn Trạch vào tuyến giao thông liên vùng phía Nam. Cùng lúc, cao tốc Bến Lức – Long Thành đang hoàn thiện những mắt xích quan trọng để hình thành một hành lang giao thông xuyên vùng từ phía Tây Nam TP.HCM qua Đồng Nai tới Long Thành. Khi kết nối với các tuyến 25B, 25C và mạng đường hướng về sân bay Long Thành, Đại Phước nằm trên hành lang kết nối đô thị lớn – sân bay quốc tế – logistics – cảng biển.
Quy mô dân số dự kiến 180.000–230.000 người tại phân khu Đại Phước 1 tương đương một đô thị cỡ trung, kéo theo nhu cầu lớn về nhà ở, giáo dục, y tế, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng. Điều này cho thấy chiến lược phát triển đô thị Việt Nam quanh Đồng Nai không dừng ở bê tông và đường nhựa, mà là tái cấu trúc không gian sống và sản xuất. Nếu hạ tầng giao thông tiếp tục được triển khai đồng bộ, thành phố Đồng Nai sẽ có “xương sống” đủ mạnh để hiện thực hóa vai trò cầu nối ba vùng kinh tế.
Tái cấu trúc kinh tế khu vực và tác động đến đời sống người dân
Theo quy hoạch tổng thể quốc gia và quy hoạch vùng, thành phố Đồng Nai trực thuộc Trung ương sẽ phát triển theo mô hình “thủ phủ công nghiệp, đô thị hiện đại, trung tâm logistics và nông nghiệp công nghệ cao”. Đây là sự tái cấu trúc kinh tế có định hướng: chuyển từ một tỉnh công nghiệp nặng về sản xuất sang một thành phố dịch vụ – công nghiệp – logistics có hàm lượng công nghệ cao hơn, gắn với mạng lưới hạ tầng giao thông xuyên vùng.
Chính phủ kỳ vọng mô hình này “giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, đồng thời tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, thu hút đầu tư trong và ngoài nước”. Ở quy mô vi mô hơn, người dân trong các phân khu như Đại Phước sẽ được tiếp cận không gian đô thị ven sông, nhiều cây xanh, hệ thống công trình công cộng và dịch vụ chất lượng, trong khi doanh nghiệp được hưởng lợi từ hạ tầng logistics, hành lang giao thông và thị trường lao động dồi dào.
Tuy vậy, thành phố trực thuộc Trung ương này chỉ thực sự trở thành “cơ hội kết nối ba vùng kinh tế lớn” nếu tránh được hai cạm bẫy: phát triển nóng mà thiếu kiểm soát đất đai và hạ tầng xã hội, và coi hạ tầng giao thông chỉ là mục tiêu, không phải công cụ. Cần một tầm nhìn dài hạn, trong đó mỗi cây cầu, tuyến cao tốc, khu đô thị mới đều được đặt vào chiến lược kết nối kinh tế vùng, thay vì là dự án cục bộ.
