Cốm Tú Lệ: hơn một món ăn, là lời tuyên ngôn về bản sắc
Nghề làm cốm truyền thống ở Tú Lệ là hoạt động chế biến lúa nếp non của cộng đồng người Thái trong mùa thu hoạch, kết hợp kỹ thuật rang, giã, sàng và ủ cốm được truyền dạy qua nhiều thế hệ, tạo nên một sản phẩm ẩm thực vùng cao mang tính biểu tượng, gắn chặt với nhịp mùa, tập quán canh tác và bản sắc văn hóa địa phương. Điều đáng nói là cốm truyền thống Tú Lệ không chỉ là thức quà mùa thu, mà là cách người Thái nói rằng họ vẫn ở đây, vẫn giữ nhịp sống riêng giữa làn sóng hiện đại hóa. Khi những thửa ruộng lúa nếp thu hoạch vào đầu tháng 10, cả bản làng bước vào mùa cốm, như một lễ hội lao động nhỏ nhưng giàu ý nghĩa, nơi mỗi hạt cốm là kết tinh của đất, nước và ký ức.
Kỹ thuật nhiều công đoạn: di sản nghề thủ công hay bài toán kinh tế khó?
Nghề làm cốm Thái ở Tú Lệ được xây dựng trên chuỗi công đoạn phức tạp, từ chọn giống lúa nếp, canh thời điểm gặt, đến rang trên bếp than và giã trong cối gỗ. Mỗi thao tác đều đòi hỏi kinh nghiệm tích lũy, không thể học qua loa hay rút ngắn bằng máy móc mà vẫn giữ được hương cốm đúng chuẩn. Chính tính thủ công này tạo nên giá trị khác biệt cho cốm truyền thống Tú Lệ, nhưng cũng khiến nghề trở nên nặng nhọc và khó hấp dẫn giới trẻ, nhất là khi họ có nhiều lựa chọn việc làm nhẹ nhàng, ổn định hơn. Nếu chỉ nhìn nghề dưới lăng kính lợi nhuận, cốm Tú Lệ sẽ thua trong cuộc cạnh tranh với sản xuất công nghiệp; nhưng nếu coi đây là di sản, mỗi giờ lao động là một khoản đầu tư cho bản sắc, câu chuyện lại khác hẳn.
Chu kỳ mùa vụ và áp lực hiện đại: người trẻ đứng ở ngã ba đường
Cốm Tú Lệ gắn chặt với mùa lúa nếp thu hoạch, nên nghề làm cốm mang tính thời vụ rõ rệt: rộn ràng vào đầu thu, rồi trầm lắng suốt phần còn lại của năm. Điều này tạo ra khoảng trống thu nhập mà nhiều người trẻ khó chấp nhận, nhất là khi nhu cầu chi tiêu tăng và kỳ vọng về đời sống tiện nghi không còn giống thế hệ cha mẹ. Họ phải chọn giữa việc tiếp tục học nghề làm cốm Thái, chấp nhận tính mùa vụ và lao động tay chân, hay rời bản đi làm công nhân, nhân viên dịch vụ với nhịp việc đều hơn. Sức ép hiện đại không phải là kẻ thù, nhưng nếu cộng đồng không chủ động thiết kế mô hình sản xuất, du lịch, hay liên kết tiêu thụ quanh cốm, nghề truyền thống sẽ bị xem như "phụ việc" thay vì là trụ cột kinh tế – văn hóa.
Giữ nghề bằng cách thay đổi: di sản sống chứ không phải bảo tàng
Nếu muốn cốm truyền thống Tú Lệ tiếp tục là biểu tượng ẩm thực vùng cao, cộng đồng người Thái cần coi nghề làm cốm là di sản sống, có quyền thích ứng. Điều quan trọng không phải là giữ nguyên mọi chi tiết, mà là bảo vệ hồn cốt: lúa nếp thu hoạch đúng vụ, quy trình rang giã đủ công phu, và sự gắn kết cộng đồng quanh mẻ cốm mới. Những thay đổi như cải tiến dụng cụ, tổ chức sản xuất theo nhóm hộ, hay kết nối với các chương trình quảng bá địa phương đều có thể giúp nghề sống khỏe hơn mà không đánh mất bản sắc. Cuối cùng, tương lai của nghề làm cốm Thái sẽ do chính người trẻ quyết định: họ sẽ tiếp tục giã cốm bên cối gỗ, nhưng với tâm thế mới – coi mỗi hạt cốm là sản phẩm văn hóa có giá trị, chứ không chỉ là công việc mùa vụ.
