Một vùng bảo vệ cho loài linh trưởng đặc hữu
Khu bảo tồn loài - Sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng là rừng đặc dụng rộng 3.182 ha tại Ninh Bình, được thành lập để bảo vệ quần thể voọc mông trắng và môi trường sống tự nhiên của chúng. Ngày 3/11, tỉnh công bố quyết định thành lập khu bảo tồn tại Khu du lịch Tam Chúc. Đây là bước đi đáng kể cho công tác bảo tồn linh trưởng, nhưng tên gọi và ranh giới trên bản đồ sẽ chỉ có ý nghĩa nếu hoạt động gây tổn hại đến rừng được kiểm soát cả bên trong lẫn khu vực lân cận. Voọc mông trắng, còn gọi là voọc quần đùi trắng, chỉ phân bố tại Việt Nam và thuộc nhóm Cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam cùng Danh lục Đỏ IUCN. Vì vậy, bảo vệ Kim Bảng không chỉ là giữ một diện tích rừng, mà là bảo vệ một phần di sản sinh học riêng có của Việt Nam.

Quy mô lớn, trách nhiệm quản lý không thể dừng ở ranh giới
Khu bảo tồn Kim Bảng trải trên địa bàn các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc và Nguyễn Úy; trong tổng diện tích có 3.016 ha rừng tự nhiên, 64,2 ha rừng trồng và 100,9 ha đất chưa có rừng. Khu vực được chia thành phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 1.807,4 ha, phục hồi sinh thái 1.358,8 ha và dịch vụ - hành chính 15,8 ha. Cách phân khu này tạo khung cho bảo vệ, phục hồi và quản lý, nhưng không thể thay thế việc kiểm soát áp lực từ bên ngoài. Trước khi chuyển thành rừng đặc dụng, vùng núi đá vôi Kim Bảng đã chịu sức ép khai thác đá vôi, săn bắt trái phép và nguy cơ chia tách sinh cảnh. Quần thể tại đây có ít nhất 116 cá thể, lớn thứ hai thế giới sau Vân Long. Một quần thể có giá trị như vậy cần được bảo vệ bằng sự phối hợp liên tục, không phải chỉ bằng quyết định thành lập.

Kiểm soát vùng giáp ranh là phép thử thực chất
Ninh Bình yêu cầu kiểm soát hoạt động xây dựng và khai thác khoáng sản tại khu vực giáp ranh để tránh chia cắt, suy thoái sinh cảnh voọc. Đây là trọng tâm đúng: một khu bảo tồn có thể được khoanh vùng trên giấy, nhưng đường sá, công trình hay khai thác đá ở rìa rừng vẫn có thể làm đứt kết nối giữa các khu vực sống. Vì thế, tuần tra và xử lý vi phạm cần đi cùng giám sát các dự án lân cận, ngăn săn bắt động vật hoang dã và phòng cháy rừng. Chính quyền ba phường được yêu cầu phối hợp với kiểm lâm, vận động người dân tham gia bảo vệ rừng và phát triển sinh kế bền vững để cộng đồng cùng hưởng lợi. Nếu người dân vùng đệm chỉ phải gánh hạn chế mà không có cơ hội sinh kế phù hợp, mục tiêu bảo tồn khó bền lâu.
Từ quyết định thành lập đến bảo vệ lâu dài
Quá trình hình thành khu bảo tồn kéo dài 10 năm, bắt đầu sau khi các nhà khoa học và tổ chức bảo tồn ghi nhận quần thể voọc tại Kim Bảng năm 2016. Chủ trương lập khu bảo tồn được địa phương thông qua năm 2017, nhưng phải tạm dừng năm 2023 do khó khăn về nhân sự quản lý. Nay, tỉnh dự kiến kiện toàn bộ máy, bố trí lực lượng bảo vệ thường xuyên, phục hồi rừng và giám sát quần thể; ngành chức năng cũng được yêu cầu ứng dụng khoa học công nghệ để theo dõi đàn voọc và diễn biến rừng. Khu vực còn có tiềm năng phục vụ nghiên cứu, giáo dục môi trường và du lịch sinh thái gắn với bảo tồn. Tuy nhiên, các hướng khai thác này chỉ phù hợp khi không làm tổn hại nơi sống của loài. Thành lập khu bảo tồn là khởi đầu cần thiết; thành công sẽ được đo bằng việc sinh cảnh được nối liền, rừng được phục hồi và quần thể được bảo vệ qua thời gian.






