Khi địa danh trở thành một phần của bài học
Giáo dục di sản là cách đưa học sinh đến gần lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng thông qua địa danh, hiện vật, câu chuyện và hoạt động trải nghiệm, thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức trong lớp học. Hai hoạt động tại Cà Mau và Hải Phòng cho thấy hướng tiếp cận này có thể mở rộng bài học ra ngoài trường, đồng thời bồi đắp tình yêu quê hương bằng những điều mắt thấy, tai nghe.
Lần đầu tiên, một trường học ở TP.HCM phối hợp với Bảo tàng tỉnh Cà Mau tổ chức tour kết hợp giáo dục văn hóa, lịch sử địa phương cho học sinh Trường Tiểu học - THCS - THPT Tân Phú. Hành trình từ Đất Mũi đến các địa chỉ văn hóa, lịch sử giúp các em tiếp xúc trực tiếp với vùng đất cực Nam, thay vì chỉ hình dung nơi này qua bản đồ và sách giáo khoa. Giá trị của chuyến đi không nằm ở số điểm đã ghé qua, mà ở khả năng nối mỗi địa danh với một câu chuyện cụ thể.
Cà Mau: học bằng bước chân và bàn tay
Tại Cà Mau, tour được tổ chức như một hành trình nhiều lớp trải nghiệm: từ Đất Mũi đến Quảng trường Hùng Vương, nhà hát có hình dáng ba chiếc nón lá và những không gian trưng bày về văn hóa, nông nghiệp địa phương. Học sinh nghe thuyết minh, tham quan, chơi trò tìm hiểu lịch sử, học hát bản “Dạ cổ hoài lang”, làm bánh dân gian và thử trồng lúa. Cách tổ chức ấy khiến kiến thức về đất đai, mùa màng và lao động nông nghiệp không còn là khái niệm xa cách.
Đây là một ví dụ thuyết phục về học lịch sử trải nghiệm: bài học gắn với cảnh quan và sinh hoạt cụ thể, còn học sinh được tham gia thay vì chỉ quan sát. Một học sinh lớp 10 chia sẻ rằng trải nghiệm giúp em hiểu hơn giá trị nghề nông và biết ơn công sức người trồng lúa. Nhà trường chọn Cà Mau vì vùng đất này hội tụ nhiều sắc màu văn hóa, giúp học sinh tìm hiểu thêm về đất nước và con người Việt Nam; thời gian tới, trường dự kiến tiếp tục nối dài hành trình khám phá địa phương.
Hải Phòng: kể câu chuyện bến K15 qua triển lãm
Ở Hải Phòng, cách tiếp cận khác với tour thực địa: học sinh tham quan triển lãm lưu động “Đường Hồ Chí Minh trên biển – Dấu ấn bến K15”, xem phim tư liệu, tham gia hỏi đáp “Giải mã lịch sử” và các hoạt động mô phỏng như làm dép cao su, thử kỹ năng của người lính tàu. Triển lãm gom tư liệu và hoạt động tương tác vào một không gian học tập; tour Cà Mau lại để cảnh quan và nhiều điểm đến lần lượt mở ra câu chuyện. Cả hai đều hiệu quả hơn một buổi nghe giảng đơn thuần vì trao cho học sinh vai trò chủ động.
Đường Hồ Chí Minh trên biển là tuyến vận tải góp phần chi viện chiến trường miền Nam; bến K15 ở Đồ Sơn được xem là điểm xuất phát, “kilômét số không” của tuyến đường này. Từ năm 1962 đến 1975, gần 100 con tàu rời bến, chở hàng nghìn tấn vũ khí, thiết bị và hàng trăm cán bộ. Việc K15 được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt trong quần thể di tích vào năm 2024 càng cho thấy vì sao địa danh cụ thể có thể làm cho lịch sử trở nên dễ hình dung và đáng nhớ.
Bảo tàng và di tích không nên chỉ là nơi tham quan
Điểm chung đáng chú ý là cả hai hoạt động đều biến bảo tàng, di tích và địa danh thành phần bổ trợ cho giáo dục lịch sử. Nhưng trải nghiệm sẽ có chiều sâu hơn nếu nhà trường chuẩn bị câu hỏi trước chuyến đi và dành thời gian để học sinh trao đổi, đối chiếu điều đã nghe với điều đã thấy. Nếu thiếu khâu kết nối ấy, một tour có thể chỉ còn là chuyến tham quan, còn triển lãm dễ trở thành chuỗi thông tin rời rạc.
Vì thế, giáo dục di sản không chỉ là đưa học sinh đến một địa điểm nổi tiếng. Cốt lõi là giúp các em hiểu vì sao nơi ấy quan trọng, ai đã tạo nên giá trị của nó và trách nhiệm gì thuộc về thế hệ hôm nay. Hoạt động ở Hải Phòng nằm trong chương trình phối hợp giai đoạn 2026–2030 về phát triển văn hóa đọc, xã hội học tập và học tập suốt đời. Cùng với kế hoạch tiếp tục khám phá Cà Mau của trường Tân Phú, đây là tín hiệu đáng khích lệ: bài học lịch sử sẽ có sức sống hơn khi được gắn với nơi chốn, con người và trải nghiệm thật.
