Giáo dục di sản văn hóa: từ khẩu hiệu đến nhu cầu cấp thiết
Giáo dục di sản văn hóa là cách tổ chức cho học sinh tiếp cận trực tiếp với di tích lịch sử, làng nghề truyền thống và các hình thức nghệ thuật dân gian, thông qua những hoạt động học tập trải nghiệm được thiết kế có mục tiêu, thay thế việc chỉ học kiến thức qua sách giáo khoa bằng tương tác sống động với chính không gian, con người và câu chuyện lịch sử quanh mình. Việc đưa di sản vào nhà trường không còn là phong trào đẹp đẽ trên khẩu hiệu, mà đang trở thành một bước chuyển cần thiết nếu muốn thế hệ trẻ hiểu và yêu lịch sử bằng trải nghiệm, chứ không phải học thuộc lòng ngày tháng. Ngày 28.8, chương trình “Giáo dục di sản văn hóa” do các đơn vị văn hóa và giáo dục phối hợp tổ chức tại Trường THPT Võ Thị Sáu đã cho thấy rõ điều đó, khi hàng trăm học sinh được trải nghiệm trực tiếp không gian làng nghề và di tích thay vì ngồi yên trong lớp học.
Làng nghề truyền thống bước vào sân trường: khi bài học có mùi khói bếp
Điểm đáng nói của những chương trình giáo dục di sản văn hóa mới không phải ở số lượng hoạt động, mà ở việc biến sân trường thành một “phiên chợ” ký ức. Tại THPT Võ Thị Sáu, học sinh không chỉ nghe giới thiệu về làng nghề truyền thống mà trực tiếp bước vào không gian nghề gốm Bình Dương, nghề làm bánh tráng An Ngãi, sơn mài… được tái hiện ngay trong khuôn viên nhà trường. Bên bếp củi và bàn xoay, các em tự làm bánh tráng, nắn gốm, tô vẽ lên những sản phẩm đã thành hình – cảm giác nóng, nặng, khét, thơm trở thành phần của bài học, thứ mà không giáo trình nào thay thế được. Một học sinh kể rằng lần đầu tự tay làm bánh tráng giúp em hiểu hơn cuộc sống mưu sinh của bà mình ngày trước, từ đó thấy văn hóa địa phương không phải chuyện “ở đâu đó”, mà nằm ngay trong gia đình và quê hương mình.
Từ “Chuyến xe di sản” đến livestream: di tích lịch sử thành lớp học mở
Nếu không rời khỏi trường, học sinh khó cảm nhận được sức nặng của những bức tường, bàn thờ, chuông đồng trong các di tích lịch sử. “Chuyến xe di sản” đưa học sinh đến Di tích quốc gia Nhà Lớn Long Sơn và Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu đã biến các địa điểm này thành phần nối dài của lớp học lịch sử, nơi mỗi câu chuyện, hiện vật đều có thể đặt câu hỏi và chạm tay vào. Nhưng di tích không chỉ mở cửa cho những ai có điều kiện đi thực tế. Tại Hà Nội, Trường THCS Cầu Giấy A đã thử một hướng tiếp cận mới: tổ chức chương trình livestream “Dấu ấn đình – chùa Hà, Hành trình giải mã di sản” ngay tại khuôn viên đình – chùa và phát trực tuyến trên mạng xã hội. Ở đây, di sản không còn là “điểm đến tham quan” mà là lớp học mở di sản, nơi lịch sử được giải thích, tranh luận theo thời gian thực thông qua trò chơi, tương tác và các vòng trải nghiệm được thiết kế như một cuộc thi.
Công nghệ số hóa trải nghiệm: khi học sinh trở thành người kể chuyện di sản
Điểm tiến bộ của mô hình lớp học mở di sản không chỉ nằm ở việc dùng công nghệ, mà ở chỗ trao lại quyền kể chuyện cho học sinh. Trong chương trình tại đình – chùa Hà, hành trình khám phá di sản được chia thành ba vòng: “Dấu xưa trên nền số”, “Số hóa nét dân gian” và “Chạm AI, kể chuyện di sản”, buộc học sinh phải tìm hiểu kiến trúc, tên gọi, lịch sử xếp hạng di tích, lễ hội… thông qua câu hỏi tương tác, trạm QR và trò chơi vận động. Ở vòng cuối, các đội phải dùng AI, nền tảng thiết kế trực tuyến, hình ảnh, tư liệu và mã QR để tạo poster quảng bá đình – chùa Hà sao cho chính xác, giàu hình ảnh và có thông điệp rõ ràng. Câu chuyện lịch sử vì thế không còn là “bài giảng một chiều”, mà trở thành sản phẩm do chính học sinh biên tập, lựa chọn chi tiết, sắp xếp thông tin – một cách học tập trải nghiệm đúng nghĩa thời kỷ nguyên số.
Từ kiến thức đến bản sắc: di sản có thực sự ở lại với người học?
Câu hỏi quan trọng nhất không phải là tổ chức được bao nhiêu chương trình, mà là: những trải nghiệm với di tích lịch sử trường học, làng nghề truyền thống có biến thành tình yêu và trách nhiệm với di sản hay không. Chính những người trong cuộc đã đưa ra câu trả lời. Các đơn vị tổ chức khẳng định việc đưa di sản văn hóa vào trường học giúp đổi mới phương pháp dạy – học, khiến việc học lịch sử, văn hóa và kỹ năng sống trực quan, sinh động và hấp dẫn hơn, từ đó nuôi dưỡng tình yêu lịch sử, văn hóa dân tộc và niềm tự hào về quê hương. Một học sinh chia sẻ rằng các hoạt động trải nghiệm giúp người trẻ “từ biết, hiểu đến yêu và tự hào, và khi đã yêu thì muốn gìn giữ, lan tỏa giá trị ấy đến nhiều người hơn”. Những chương trình giáo dục di sản văn hóa đang chứng minh: khi di sản trở thành lớp học mở di sản, lịch sử không còn là môn học khó nhằn, mà là phần sống động của bản sắc mỗi học sinh.
