Di sản phải sống trong cộng đồng
Bảo tồn văn hóa là việc cộng đồng duy trì, trao truyền và thực hành di sản trong đời sống thường ngày, đồng thời bảo đảm những giá trị ấy mang lại lợi ích thiết thực cho chính người gìn giữ. Đây là hướng đi đúng: văn hóa không thể bền lâu nếu chỉ được ghi chép, trưng bày hay biểu diễn cho khách xem. Tại Lào Cai, Dự án 6 đã hỗ trợ 54 đội văn nghệ truyền thống và 25 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian đến hết năm 2025; nghệ nhân và người có uy tín cùng tham gia truyền dạy, xây dựng lực lượng kế cận. Quy mô hỗ trợ cho thấy đầu tư công có thể tạo nền móng, nhưng hiệu quả sau cùng phải được đo bằng việc dân ca, nghề thủ công, lễ hội còn hiện diện trong bản làng và thế hệ trẻ có cơ hội tiếp nối hay không. Với người dân tộc thiểu số, bảo tồn chỉ có ý nghĩa khi bản sắc được trân trọng mà đời sống cũng được cải thiện.
Người có uy tín kết nối bản sắc với việc làm
Ở Lâm Thượng, người có uy tín có lợi thế mà một thông điệp hành chính khó thay thế: họ hiểu phong tục, gần gũi từng gia đình và có thể giải thích điều mới bằng cách nói quen thuộc. Vai trò ấy không dừng ở vận động bà con làm du lịch. Họ cùng nghệ nhân, người cao tuổi truyền dạy hát Then, đàn Tính, nghề dệt, đan lát; khuyến khích gìn giữ trang phục, món ăn và lễ hội. Việc bảo vệ cảnh quan cũng bắt đầu từ những hành động cụ thể như không xả rác ra suối, giữ không gian sinh hoạt văn hóa, tôn trọng du khách và bảo vệ tài sản chung. Cách làm này thuyết phục hơn lời kêu gọi chung chung, bởi nó nối bảo tồn với trách nhiệm hàng ngày và lợi ích mà người dân có thể nhìn thấy. Khi cộng đồng cùng chăm chút đường làng, cảnh quan và cách đón khách, cả bản mới trở thành điểm đến, thay vì chỉ một vài hộ được hưởng lợi.
Du lịch cộng đồng cần chia sẻ lợi ích rộng
Du lịch cộng đồng ở Lâm Thượng có cơ sở để phát triển nhờ cảnh quan núi rừng, thác, hang động cùng những giá trị như hát Then, đàn Tính, thổ cẩm, đan lát và ẩm thực địa phương. Sáu tháng đầu năm 2026, địa phương đón khoảng 24.630 lượt khách và ghi nhận doanh thu du lịch hơn 22 tỷ đồng. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng lượng khách và doanh thu chưa trả lời câu hỏi quan trọng nhất: bao nhiêu hộ có thêm thu nhập, và văn hóa có được gìn giữ trong quá trình đón khách? Không phải gia đình nào cũng có điều kiện mở homestay; nhiều hộ vẫn có thể bán nông sản, thực phẩm, đồ thủ công, tham gia biểu diễn hoặc hướng dẫn trải nghiệm. Mở rộng cơ hội tham gia như vậy mới giúp du lịch trở thành sinh kế bền vững, thay vì chỉ tạo lợi ích cho một số cơ sở lưu trú. Khi người dân có việc làm và thu nhập, họ có thêm động lực bảo vệ cảnh quan và bản sắc.
Nguồn lực công phải theo nhu cầu thực tế
Các chương trình mục tiêu quốc gia chỉ phát huy lâu dài nếu nguồn lực đi vào nhu cầu thật của cộng đồng và cơ sở đủ năng lực triển khai. Sau khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc nâng cao năng lực cán bộ xã càng cấp thiết; khó khăn có thể nằm ở khâu chọn nội dung bảo tồn, xác định đối tượng hỗ trợ, lập dự toán hay hoàn thiện thủ tục. Hướng xử lý được nêu là rà soát vướng mắc từng địa phương, hướng dẫn đúng việc đang khó thay vì tập huấn dàn trải. Đây là điều kiện quan trọng để kinh phí không dừng ở hoạt động ngắn hạn, mà hỗ trợ được nghệ nhân, đội văn nghệ, sản phẩm văn hóa và người dân tham gia du lịch. Thời gian tới, ngành văn hóa dự kiến phối hợp địa phương phát triển sản phẩm từ nghề thủ công, ẩm thực, dân ca, dân vũ, kiến trúc và sinh hoạt cộng đồng; địa phương cũng cần bồi dưỡng người có uy tín, nâng chất lượng dịch vụ và bảo vệ môi trường.
