Học văn hóa và học nghề trên cùng một lộ trình
Đào tạo nghề gắn với học văn hóa là mô hình giúp học sinh hoàn thành chương trình phổ thông đồng thời tích lũy kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp, để lựa chọn con đường sau tốt nghiệp phù hợp hơn với năng lực và hoàn cảnh.
Mô hình tại Trung tâm GDNN-GDTX Chũ cho thấy đào tạo nghề vùng khó khăn có thể mở thêm lựa chọn thực tế cho học sinh sau THCS, khi điều kiện kinh tế gia đình, khoảng cách đi lại và cơ hội việc làm tại địa phương đều ảnh hưởng đến việc học. Năm học 2026–2027, trung tâm có 1.832 học sinh học văn hóa THPT trong 40 lớp; tất cả đều học nghề trung cấp, riêng khối 10 có 740 em. Học sinh dân tộc thiểu số chiếm hơn 60%, còn học sinh thuộc các xã đặc biệt khó khăn gần 30%. Hỗ trợ học phí, chi phí học tập và đồ dùng, cùng việc theo dõi chuyên cần, giúp giảm nguy cơ các em phải bỏ dở. Đây là điều kiện thiết yếu để giáo dục văn hóa học sinh không tách rời kỹ năng có thể sử dụng trong đời sống.
Trao truyền tiếng khèn, vun đắp niềm tự hào
Ngày 22.10, Bảo tàng tỉnh Lai Châu phối hợp với UBND xã Sin Suối Hồ khai mạc lớp truyền dạy kỹ thuật chế tác và sử dụng khèn Mông năm 2026. Lớp có 30 học viên từ các bản Căn Câu, Hoàng Liên Sơn, Sàng Mà Pho và Sin Suối Hồ, được nghệ nhân và người am hiểu di sản hướng dẫn trực tiếp.
Khèn không chỉ là nhạc cụ biểu đạt tâm tư; tiếng khèn gắn với lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, phong tục và nhiều dấu mốc trong đời sống người Mông. Vì thế, bảo tồn kỹ năng truyền thống không thể chỉ dừng ở việc dạy diễn tấu: người học còn cần nắm kỹ thuật chế tác, cách sử dụng và tri thức văn hóa đi cùng nhạc cụ. Qua học và thực hành, học viên nâng kỹ năng, hiểu thêm giá trị của khèn và góp phần duy trì tiếng khèn trong sinh hoạt văn hóa tại địa phương. Việc nghệ nhân trao truyền trực tiếp cũng giúp người trẻ nhìn di sản như một phần sống động của cộng đồng, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm tiếp nối, thay vì xem văn hóa quê nhà là điều chỉ thuộc về quá khứ.
Kỹ năng chỉ có giá trị khi gặp đúng nhu cầu
Một tấm bằng nghề không tự bảo đảm việc làm; điều đáng ghi nhận ở mô hình Chũ là đào tạo được nối với nhu cầu tuyển dụng và hướng phát triển tại địa phương. Trung tâm phối hợp với 28 trường THCS, 6 trường THPT để hướng nghiệp, đồng thời liên kết 8 trường cao đẳng tổ chức 63 lớp nghề. Danh mục học gồm các ngành kỹ thuật, công nghệ, may mặc, chế biến món ăn và du lịch. Cách chọn ngành có tính đến cả nhu cầu doanh nghiệp lẫn tiềm năng du lịch địa phương, thay vì chỉ mở lớp theo thói quen.
Trung tâm khảo sát nhu cầu lao động, tổ chức ngày hội việc làm và khởi nghiệp vào tháng 3 hằng năm để học sinh tìm hiểu yêu cầu tuyển dụng, cách ứng tuyển và môi trường sản xuất ngay tại trường. Những kết nối ấy làm cho cơ hội việc làm nông thôn và lựa chọn làm việc tại doanh nghiệp bớt xa vời: các em có thể chuẩn bị kỹ năng trước khi rời ghế học. Tuy nhiên, kết quả phải được đo bằng việc làm phù hợp sau tốt nghiệp, không chỉ bằng số lớp hay số ngành được mở.
Giữ di sản, nhưng không hứa thay thị trường lao động
Lớp khèn Mông và chương trình trung cấp nghề giải quyết hai nhu cầu khác nhau nhưng có thể bổ trợ cho nhau: một bên duy trì tri thức văn hóa, bên kia trang bị nghề để người trẻ tiếp cận việc làm. Không nên mặc định học chế tác khèn sẽ tạo thu nhập ổn định; nguồn tin về lớp truyền dạy nhấn mạnh bảo tồn và trao truyền, còn cơ hội việc làm được mở rộng qua mô hình đào tạo nghề, hướng nghiệp và kết nối doanh nghiệp. Phân biệt rõ hai mục tiêu giúp tránh thương mại hóa di sản, đồng thời vẫn nhìn nhận kỹ năng dân gian là năng lực đáng được trân trọng.
Thời gian tới, Trung tâm GDNN-GDTX Chũ dự kiến tiếp tục phối hợp với trường cao đẳng, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp để rà soát chương trình, tăng thực hành, thực tập và cập nhật yêu cầu kỹ năng. Trung tâm cũng xác định cần theo dõi việc làm sau tốt nghiệp để lấy phản hồi của người học và doanh nghiệp, rồi điều chỉnh đào tạo, hướng nghiệp. Đó là bước kiểm chứng cần thiết: cơ hội học tập chỉ trở thành lối đi bền vững khi kỹ năng đáp ứng được công việc, còn bản sắc văn hóa được trao cho thế hệ trẻ bằng thực hành thường xuyên.
