Khoảng cách giá thành là lợi thế có tính hệ thống
Xe điện Trung Quốc là ô tô chạy bằng điện được sản xuất trong một hệ sinh thái nội địa có khả năng phối hợp chặt giữa doanh nghiệp, nhà cung ứng và các công đoạn chế tạo, giúp kiểm soát chi phí tốt hơn đối thủ ở châu Âu. Theo phân tích gần đây của AlixPartners về ngành ô tô Trung Quốc, chi phí sản xuất xe điện tại Trung Quốc thấp hơn khoảng 35% so với các mẫu xe tương đương ở châu Âu.
Đây không phải chênh lệch nhỏ có thể giải thích bằng một đợt giảm giá hay một chính sách đơn lẻ. Nó cho phép hãng Trung Quốc có thêm dư địa để chào giá cạnh tranh, đồng thời vẫn theo đuổi lợi nhuận trong cuộc đua ngày càng gay gắt. Với người mua, sức ép ấy có thể mở rộng lựa chọn xe điện dễ tiếp cận hơn; với các hãng lâu đời, nó phơi bày chi phí của mô hình sản xuất chậm và phân mảnh.
Điều đáng chú ý là trợ cấp không giải thích toàn bộ lợi thế. AlixPartners cho rằng khoảng cách bắt nguồn từ nhiều yếu tố kết hợp, gồm cách doanh nghiệp tổ chức và quản lý sản xuất, năng lực chuỗi cung ứng và tốc độ phát triển sản phẩm. Vì vậy, xem đây chỉ là cuộc cạnh tranh về hỗ trợ nhà nước sẽ khiến châu Âu bỏ qua phần khó sửa nhất: cấu trúc vận hành.
Chuỗi cung ứng pin là điểm nghẽn của châu Âu
Một mắt xích quan trọng nằm ở pin và nguyên liệu đầu vào. Theo phân tích, sản xuất pin và tìm nguồn nguyên liệu tại châu Âu phụ thuộc nhiều vào nguồn bên ngoài, tạo thêm rào cản chi phí xuyên suốt chuỗi cung ứng pin. Khi nguồn vật liệu phải đi qua nhiều công đoạn và thị trường, nhà sản xuất khó kiểm soát ổn định cả giá lẫn tiến độ.
Tái chế có thể góp phần cung cấp nguyên liệu, nhưng năng lực hiện tại ở châu Âu chưa đủ để duy trì nguồn cung bền vững cho sản xuất. Đây là khoảng trống mang tính hệ thống: chỉ xây thêm nhà máy lắp ráp xe sẽ không giải quyết được chi phí nếu pin và vật liệu vẫn là những đầu vào đắt đỏ, phụ thuộc vào bên ngoài.
Năng lượng cũng tạo thêm sức ép. Nguồn phân tích cho biết chi phí năng lượng tại châu Âu cao hơn Trung Quốc và Bắc Mỹ, làm tăng gánh nặng cho hoạt động sản xuất. Muốn thu hẹp khoảng cách, châu Âu cần củng cố nguồn nguyên liệu, năng lực tái chế và sản xuất pin trong khu vực, thay vì trông chờ thuế quan có thể thay đổi bài toán giá thành.
Tốc độ và cách vận hành cũng quyết định chi phí
Lợi thế của xe điện Trung Quốc còn nằm ở cách doanh nghiệp tổ chức công việc: rút ngắn các vòng ra quyết định và đẩy nhanh tiến độ phát triển sản phẩm. Khi thiết kế, sản xuất và nhà cung ứng phối hợp gần nhau, hãng có thể điều chỉnh nhanh hơn và đưa sản phẩm ra thị trường với ít độ trễ hơn. Đây là ưu thế về quy trình, không phải phép màu từ một chính sách trợ cấp.
Tuy nhiên, tốc độ không thể thay thế chất lượng và an toàn. Một lỗi nhận diện lệnh thoại trên mẫu SUV điện Lynk & Co Z20 tại Trung Quốc từng khiến đèn pha tắt khi xe đang chạy ban đêm; xe sau đó đâm vào dải phân cách. Sau vụ việc, chủ xe và người thử nghiệm phát hiện vấn đề tương tự trên một số mẫu của Zeekr và Deepal. Với người dùng, giá dễ tiếp cận chỉ là lợi ích nếu phần mềm và hệ thống điều khiển vận hành đáng tin cậy.
Bởi vậy, bài học cho các hãng châu Âu không phải là chạy theo tốc độ bằng mọi giá, mà là bỏ bớt quy trình cứng nhắc và phối hợp tốt hơn giữa các bộ phận. Cạnh tranh về chi phí chỉ có ý nghĩa lâu dài khi đi cùng độ an toàn, chất lượng và khả năng cập nhật sản phẩm.
Thuế quan chỉ mua thời gian, không xóa lợi thế
Áp lực từ xe điện Trung Quốc đang đặt ngành ô tô châu Âu trước thách thức lớn, nhưng dựng rào cản thương mại không thể thay thế cải tổ. Báo cáo AlixPartners cảnh báo thuế quan chỉ giúp các nhà sản xuất có thêm thời gian bắt kịp, chứ không xóa bỏ lợi thế cạnh tranh của đối thủ.
Điều cần làm là đổi mới mô hình vận hành: củng cố nguồn cung pin và nguyên liệu, cải thiện hiệu quả sản xuất, rút ngắn chu kỳ phát triển và kiểm soát chi phí năng lượng. Những việc này khó hơn áp thuế, nhưng mới có thể thu hẹp khoảng cách từ gốc. Nếu không, hãng châu Âu có thể được bảo vệ tạm thời mà vẫn không cạnh tranh tốt hơn khi người mua so sánh giá trị thực tế.
Kết luận cần nhìn thẳng: xe điện Trung Quốc có lợi thế không chỉ vì trợ cấp, mà vì cả hệ thống sản xuất được tổ chức để giảm chi phí và tăng tốc. Châu Âu sẽ không lấy lại vị thế bằng cách trì hoãn cuộc cạnh tranh; họ phải sửa chuỗi cung ứng và cách làm xe. Với người tiêu dùng, cuộc đua ấy có thể đem lại thêm lựa chọn, miễn là mức giá hấp dẫn không đánh đổi sự an toàn.
