Khi di sản rời khỏi không gian tĩnh
Triển lãm di sản là cách kể lịch sử bằng hiện vật, câu chuyện và không gian tham quan, giúp người xem tiếp cận quá khứ trực quan thay vì chỉ đọc thông tin trên bảng giới thiệu. Với di sản Hà Nội, lựa chọn ấy càng có ý nghĩa khi đưa câu chuyện văn hóa vào những nơi công chúng vốn đã lui tới. Sáng 10.11, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức triển lãm “Quốc Tử Giám - Thăng Long” tại khu vực Tượng đài Quyết Tử, bên hồ Hoàn Kiếm. Triển lãm giới thiệu hành trình 950 năm hình thành và phát triển của Quốc Tử Giám, đồng thời lan tỏa các giá trị đạo học Việt Nam. Theo tôi, điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở mốc lịch sử, mà ở cách đưa câu chuyện ấy ra khỏi khuôn viên di tích để gặp cả những người tình cờ dạo quanh hồ.
Hàng ngựa gỗ khơi chuyện về đạo học
Điểm nhấn dễ khiến khách dừng chân là những tượng ngựa gỗ của làng nghề truyền thống Ý Yên, được sắp đặt thành một không gian riêng. Hình tượng ngựa gắn với nghi lễ vinh quy bái tổ, biểu trưng cho thành quả học tập, niềm tự hào của người thành đạt và đạo lý hướng về nguồn cội. Vì thế, ngựa gỗ Quốc Tử Giám không chỉ làm nhiệm vụ trang trí: chúng tạo một lối vào cụ thể cho câu chuyện vốn dễ bị xem là xa cách, nhất là với người chưa quen lịch sử giáo dục Việt Nam. Triển lãm thu hút sự tò mò của không ít du khách nước ngoài tình cờ có mặt tại đây. Một hiện vật có hình dáng dễ nhận ra, gắn với một phong tục giàu ý nghĩa, có thể khơi câu hỏi trước khi người xem cần đến những lời giải thích dài.
Không gian trưng bày cũng là một phần câu chuyện
Các phản hồi của khách quốc tế cho thấy cách bài trí có thể quyết định việc họ ở lại bao lâu và muốn tìm hiểu thêm đến mức nào. Anna, du khách Đức, nói bà ấn tượng với thiết kế sáng tạo và cách bố trí hài hòa; David, đến từ Australia, đánh giá cao sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, giúp giá trị văn hóa trở nên gần gũi hơn. Taylor, du khách Mỹ, cũng chia sẻ rằng chuyến tham quan là trải nghiệm đáng nhớ. Đây không phải lời khen cho hình thức đơn thuần: một không gian có nhịp điệu, hiện vật gợi tò mò và bối cảnh quen thuộc giúp lịch sử dễ bước vào cuộc trò chuyện. Việc tổ chức bên hồ Hoàn Kiếm nhằm đưa di sản đến gần cộng đồng, để lịch sử hiện diện trong đời sống đương đại thay vì chỉ được lưu giữ trong không gian di tích.
Câu chuyện danh Nho cần được kể bằng chứng cứ
Chủ đề “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” gợi ra hướng tiếp cận đáng quan tâm: đặt những người làm nghề và các danh Nho Việt Nam trong cùng mạch kể về tri thức, lao động và ký ức văn hóa. Tuy nhiên, thông tin nguồn hiện có không xác nhận cụ thể nội dung, thời gian hay mức độ thu hút của một triển lãm mang tên này tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Vì vậy, không nên khẳng định đây là trải nghiệm thứ hai đã diễn ra hoặc mô tả khách tham quan nếu chưa có dữ kiện kiểm chứng. Điều có thể rút ra từ triển lãm “Quốc Tử Giám - Thăng Long” là nguyên tắc trưng bày có sức thuyết phục: để hiện vật dẫn vào lịch sử, rồi dùng chính địa điểm tham quan làm cầu nối. Chuỗi kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026) diễn ra từ ngày 5 đến 15.11.
Kết luận, triển lãm bên hồ Hoàn Kiếm cho thấy di sản sẽ gần gũi hơn khi người xem có thứ để quan sát, câu chuyện để lần theo và không gian thuận tiện để dừng lại. Hàng ngựa gỗ là điểm khởi đầu hiệu quả; lịch sử 950 năm và ý nghĩa của đạo học mới là phần khiến trải nghiệm có chiều sâu. Đó là hướng kể chuyện nên được tiếp tục trong những hoạt động giới thiệu danh Nho Việt Nam, với điều kiện thông tin được trình bày rõ ràng và có căn cứ.
